Cục Quản lý tài nguyên nước vừa có Báo cáo gửi Bộ Nông nghiệp và Môi trường đánh giá sơ bộ nguy cơ thiếu hụt nguồn nước do ảnh hưởng của El Niño, đề xuất giải pháp ứng phó nhằm bảo đảm nước sinh hoạt và nhu cầu nước cho các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội năm 2027 và góp phần bảo đảm an ninh lương thực, an ninh năng lượng.
Dòng chảy mùa cạn có thể suy giảm mạnh
Theo Báo cáo, trong các nhóm lưu vực sông của Việt Nam, khu vực Nam Trung Bộ được nhận diện là một trong những vùng chịu tác động rõ nét nhất nếu El Niño tiếp tục duy trì cường độ mạnh. Các lưu vực Hương, Vu Gia - Thu Bồn, Trà Khúc, Kôn - Hà Thanh và Ba có đặc điểm chung là mùa khô kéo dài, dòng chảy mùa cạn thấp, khả năng trữ nước còn hạn chế và nhiều khu vực sản xuất phụ thuộc trực tiếp vào nguồn nước sông, suối hoặc hồ chứa.
Theo Cục Quản lý tài nguyên nước, mùa khô tại khu vực có thể kéo dài khoảng 9 tháng; địa hình ngắn, dốc, hạ tầng trữ nước thiếu và một số hệ thống kênh dẫn đã xuống cấp. Tỷ lệ diện tích nông nghiệp được tưới tại một số lưu vực còn thấp, như sông Ba khoảng 23% và Vu Gia - Thu Bồn khoảng 35%. Những hạn chế này khiến khả năng chống chịu với một mùa khô kéo dài và thiếu mưa thấp hơn so với các khu vực có hệ thống hồ chứa và thủy lợi đồng bộ.
Số liệu quá khứ cho thấy mức suy giảm dòng chảy trong các năm El Niño có thể rất lớn. Sông Kôn từng giảm khoảng 72,8%, sông Ba 67,5%, sông Bồ 57,4% và sông Thu Bồn 52,8% so với trung bình nhiều năm trong các năm hạn điển hình. Các hồ thủy lợi ven biển Nam Trung Bộ có thể thiếu 35-70% dung tích trong những điều kiện tương tự.
Những số liệu này cho thấy rủi ro trong mùa khô 2026 - 2027 không chỉ nằm ở tổng lượng nước mà còn ở khả năng duy trì dòng chảy và mực nước tại những thời điểm nhu cầu sử dụng tăng cao. Khi nguồn nước mặt suy giảm, khả năng lấy nước của các công trình cấp nước và thủy lợi ở hạ du cũng bị ảnh hưởng, đồng thời nguy cơ xâm nhập mặn gia tăng.
Cấp nước sinh hoạt: cần chủ động chuẩn bị phương án cấp nước theo nhiều kịch bản
Theo Báo cáo, nguy cơ mất an ninh nguồn nước đối với cấp nước sinh hoạt tại nhóm lưu vực sông Nam Trung Bộ được đánh giá ở mức rất cao. Nguyên nhân chủ yếu là hệ thống cấp nước đô thị phụ thuộc lớn vào nguồn nước mặt từ sông, suối và hồ chứa, với tỷ lệ trên 90%. Khi dòng chảy suy giảm, mực nước hạ thấp và xâm nhập mặn gia tăng, nguồn nước thô phục vụ các nhà máy có thể bị ảnh hưởng cả về lượng và chất lượng.
Nhiều công trình cấp nước có quy mô lớn đã được nhận diện có nguy cơ chịu tác động, trong đó có các nhà máy nước Vạn Niên, Lộc An, Tứ Hạ, Nam Đông, Bình Điền, Bình Thành trên lưu vực sông Hương; các nhà máy nước Hòa Liên, Hội An và đặc biệt là Nhà máy nước Cầu Đỏ trên lưu vực Vu Gia – Thu Bồn, với công suất khoảng 366.000 m³/ngày đêm.
Đáng lưu ý, khu vực nông thôn còn có mức độ rủi ro lớn hơn do nhiều công trình cấp nước quy mô nhỏ, phân tán, khai thác trực tiếp từ sông, suối, kênh và các hồ chứa nhỏ. Đây là những nguồn nước dễ suy giảm, cạn kiệt khi El Niño gây thiếu mưa kéo dài. Tỷ lệ công trình cấp nước tập trung nông thôn hoạt động kém hiệu quả hoặc không hoạt động tại một số lưu vực ở mức cao, như lưu vực Hương khoảng 90% và Kôn – Hà Thanh khoảng 87,8%.
Thực tế này đặt ra yêu cầu không chỉ bảo đảm đủ nguồn nước mà còn phải nâng cao độ an toàn của hệ thống cấp nước. Các địa phương cần chủ động chuẩn bị phương án cấp nước theo nhiều kịch bản, tăng khả năng kết nối giữa các nguồn và công trình, đồng thời chuẩn bị nguồn dự phòng cho những thời điểm dòng chảy xuống thấp hoặc xâm nhập mặn diễn biến bất lợi.
Bảo đảm nguồn nước cho sản xuất nông nghiệp được đánh giá có nguy cơ chịu tác động rất cao. Thiếu nước có thể ảnh hưởng trên diện rộng đến vụ Hè Thu, nhất là các vùng đồng bằng thuộc các lưu vực Hương, Trà Khúc, Thu Bồn và Hinh. Nguyên nhân không chỉ là dòng chảy suy giảm mà còn do hồ chứa cạn kiệt, kênh mương thiếu nước và đặc điểm đất cát, cát pha ở nhiều khu vực có khả năng giữ nước thấp.
Đáng chú ý, dù một số hệ thống thủy lợi đã được đầu tư tương đối hoàn chỉnh, tuy nhiên khả năng điều tiết và trữ nước vẫn còn hạn chế do đặc điểm địa hình, thổ nhưỡng. Tại các lưu vực Vu Gia – Thu Bồn, Trà Khúc, Kôn – Hà Thanh và Ba, tỷ lệ diện tích đất nông nghiệp nằm trong phạm vi cấp nước của công trình thủy lợi dao động khoảng 23–75%. Trong khi đó, mùa khô kéo dài và các vụ sản xuất có thời gian trùng với mùa khô khiến áp lực lên nguồn nước và các hồ chứa thượng lưu gia tăng.
Vì vậy, trong điều kiện El Niño, phương án sản xuất cần được xây dựng trên cơ sở khả năng nguồn nước thực tế. Những khu vực có nguy cơ thiếu nước cao cần chủ động điều chỉnh cơ cấu cây trồng, mùa vụ, hạn chế bố trí cây trồng có nhu cầu nước lớn và tránh thời kỳ cao điểm thiếu nước, xâm nhập mặn.
Một đặc điểm đáng chú ý của nhóm lưu vực Nam Trung Bộ là sự liên kết nguồn nước thông qua các công trình chuyển nước. Trên hệ thống Vu Gia – Thu Bồn, một phần dòng chảy từ thượng lưu Vu Gia được chuyển sang Thu Bồn qua công trình thủy điện Đăk Mi 4. Tại lưu vực sông Ba, nguồn nước được chuyển sang lưu vực sông Kôn – Hà Thanh thông qua hệ thống thủy điện An Khê – Ka Nak và Vĩnh Sơn.
Trong điều kiện nguồn nước dồi dào, các công trình này góp phần điều tiết và phân bổ nguồn nước phục vụ nhiều mục tiêu. Tuy nhiên, khi xảy ra hạn hán, thiếu nước, việc vận hành cần được xem xét trên tổng thể lưu vực và mối quan hệ giữa thượng lưu – hạ du, giữa cấp nước sinh hoạt, nông nghiệp và phát điện.
Bên cạnh đó, các công trình thủy điện nhỏ tại nhóm lưu vực này có nguy cơ suy giảm đáng kể do thiếu dòng chảy và hồ điều tiết ngày, với khả năng phát sinh thiếu điện cục bộ.
Do đó, bài toán điều hành không thể tách rời giữa an ninh nguồn nước và an ninh năng lượng. Việc duy trì nước trong các hồ để bảo đảm cấp nước cho hạ du có thể làm giảm sản lượng thủy điện trong ngắn hạn, nhưng cần được tính toán trong tổng thể nhằm bảo đảm các nhu cầu thiết yếu và hạn chế rủi ro dây chuyền đối với kinh tế – xã hội.
Chủ động tích nước, điều hành theo kịch bản
Trước nguy cơ El Niño tác động mạnh đến mùa khô 2026–2027, Cục Quản lý tài nguyên nước đề xuất chuyển mạnh sang phương thức quản trị rủi ro từ sớm, từ xa, chuẩn bị các phương án ứng phó ngay từ tháng 9/2026 và tiếp tục triển khai trong năm 2027. Trọng tâm là điều hòa, phân phối nguồn nước phù hợp với diễn biến thực tế của từng lưu vực.
Đối với các địa phương, cần chủ động xây dựng phương án tích nước sớm tại các hồ chứa thủy lợi, thủy điện, phù hợp với điều kiện từng lưu vực, để dành nguồn nước cho mùa khô 2027; trong đó nước sinh hoạt phải được xác định là ưu tiên cao nhất. Các hồ chứa thuộc quy trình vận hành liên hồ cần được vận hành linh hoạt, vừa bảo đảm an toàn công trình, an toàn hạ du và phòng, chống lũ, vừa tận dụng khả năng tích nước trong mùa lũ.
Đối với các hồ vừa và nhỏ, cần rà soát khả năng tích trữ, phạm vi cấp nước và tình trạng công trình; ưu tiên các hồ có vai trò cấp nước sinh hoạt, phục vụ cây trồng có giá trị cao hoặc có khả năng bổ sung cho hệ thống cấp nước. Những hồ còn dư địa tích trữ cần được xem xét điều chỉnh nhiệm vụ phù hợp để tăng nguồn nước dự phòng.
Cùng với nguồn nước mặt, cần chuẩn bị phương án khai thác hợp lý nước dưới đất, nhất là tại các khu vực có nguy cơ thiếu nước sinh hoạt. Các giếng khoan thuộc chương trình điều tra, tìm kiếm nguồn nước tại vùng khan hiếm nước cần được rà soát, thổi rửa và sẵn sàng huy động khi cần thiết. Tuy nhiên, nước dưới đất cần được sử dụng như nguồn bổ sung, dự phòng và phải bảo đảm phù hợp với khả năng khai thác của từng tầng chứa nước.
Đối với sản xuất nông nghiệp, cần rà soát diện tích có nguy cơ thiếu nước, chủ động chuyển đổi cơ cấu cây trồng, mùa vụ, cắt giảm diện tích ở những khu vực không bảo đảm nguồn nước, nhất là ngoài phạm vi cấp nước của các hồ chứa thủy lợi, thủy điện.
Đồng thời, các địa phương cần tăng cường quan trắc diễn biến dòng chảy, mực nước và chất lượng nước; cập nhật thường xuyên khả năng cấp nước của từng công trình để kịp thời điều chỉnh phương án. Khi nguồn nước suy giảm, cần bảo đảm nguyên tắc phân bổ theo thứ tự ưu tiên, trước hết là nước sinh hoạt và các nhu cầu thiết yếu, sau đó mới xem xét các nhu cầu sử dụng nước khác theo khả năng nguồn nước.
Đối với khu vực Nam Trung Bộ, bảo đảm an ninh nguồn nước trong bối cảnh El Niño không chỉ là bài toán về lượng nước, mà còn là bài toán về thời điểm, chất lượng và phương thức phân bổ. Chủ động chuẩn bị ngay từ mùa lũ chính là điều kiện quan trọng để bảo đảm nước sinh hoạt, duy trì sản xuất thiết yếu, góp phần bảo đảm an ninh lương thực, an ninh năng lượng và phát triển kinh tế – xã hội bền vững.