Cục Quản lý tài nguyên nước (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đánh giá, lưu vực sông Đồng Nai và lưu vực sông Cửu Long là hai lưu vực sông chịu những sức ép lớn về nguồn nước trong mùa khô 2026–2027. Nếu dòng chảy tiếp tục suy giảm do El Niño, nguy cơ thiếu nước sinh hoạt, sản xuất, năng lượng và gia tăng xâm nhập mặn sẽ tác động trực tiếp đến phát triển kinh tế - xã hội tại Nam Bộ.
Đây là nội dung trong Báo cáo mới đây của Cục Quản lý tài nguyên nước gửi Bộ Nông nghiệp và Môi trường về đánh giá sơ bộ nguy cơ thiếu hụt nguồn nước do ảnh hưởng của El Niño và đề xuất giải pháp ứng phó nhằm bảo đảm nước sinh hoạt, các nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội năm 2027, góp phần bảo đảm an ninh lương thực và an ninh năng lượng.
Theo báo cáo, El Niño đã hình thành và có khả năng đạt cường độ rất mạnh. Từ tháng 5/2026, nguồn nước trên đa số sông, suối bắt đầu chịu tác động; trong tháng 6–8/2026, dòng chảy tại nhiều lưu vực thấp hơn trung bình nhiều năm từ 10–75%. Kịch bản rủi ro cao dự báo lượng mưa và dòng chảy có thể giảm 10–20%; trong kịch bản rủi ro rất cao, mức thiếu hụt có thể lên tới 20–40%, đồng thời xâm nhập mặn có khả năng đến sớm và lấn sâu hơn.
Lưu vực sông Cửu Long: phụ thuộc lớn vào dòng chảy thượng nguồn sông Mê Công
Lưu vực sông Cửu Long hiện có vị trí đặc biệt trong bức tranh tài nguyên nước quốc gia, chiếm khoảng 56,2% tổng lượng nước mặt cả nước và khoảng 54% tổng nhu cầu khai thác, sử dụng nước, tương đương 57,6 tỷ m³/năm. Tuy nhiên, gần 95% lượng dòng chảy mặt của lưu vực đến từ các quốc gia thượng nguồn sông Mê Công. Trong khi đó, điều kiện địa hình thấp, trũng khiến khả năng xây dựng các hồ chứa điều tiết lớn tại vùng hạ lưu rất hạn chế; toàn vùng hiện chỉ có khoảng 25 hồ chứa nhỏ, phần lớn phục vụ cấp nước sinh hoạt.
Trong các năm hạn điển hình, dòng chảy mùa cạn từng giảm khoảng 41,4% trên sông Tiền và 48,7% trên sông Hậu. Cùng với đó, xâm nhập mặn tại hạ lưu có thể lấn sâu khoảng 40 - 70 km; ranh giới mặn 4 g/l trên sông Vàm Cỏ khoảng 50 - 70 km, sông Tiền 40 - 43 km và sông Hậu 46 - 48 km.
Trong mùa khô 2026 - 2027, nếu dòng chảy từ thượng nguồn tiếp tục suy giảm, xâm nhập mặn có nguy cơ xuất hiện sớm và lấn sâu, trực tiếp thu hẹp nguồn nước ngọt phục vụ sinh hoạt và sản xuất. Đáng chú ý, khoảng 33,6% công trình cấp nước tập trung đô thị tại lưu vực sông Cửu Long khai thác trực tiếp từ sông, không có hồ điều tiết. Khi mực nước hạ thấp và độ mặn gia tăng, các công trình này có thể gặp khó khăn cả về lượng và chất lượng nước thô.
Nông nghiệp cũng đứng trước nguy cơ rất cao. Dù khoảng 70% diện tích đất nông nghiệp thuộc phạm vi cấp nước của công trình thủy lợi, hệ thống vẫn phụ thuộc lớn vào dòng chảy thượng nguồn và diễn biến mặn - ngọt. Sau các đợt hạn hán, xâm nhập mặn nghiêm trọng năm 2015–2016 và 2019–2020, nhiều công trình điều tiết, ngăn mặn, giữ ngọt đã được đầu tư, góp phần giảm đáng kể tác động. Tuy nhiên, các công trình này không thể loại bỏ hoàn toàn rủi ro khi nguồn nước từ thượng nguồn suy giảm kéo dài.
Lưu vực sông Đồng Nai: áp lực cao từ đô thị, công nghiệp và năng lượng
Theo báo cáo, lưu vực sông Đồng Nai là lưu vực có mức độ căng thẳng nguồn nước nghiêm trọng trong mùa cạn. Trong khi đó, nhu cầu sử dụng nước của lưu vực khoảng 11,4 tỷ m³/năm, chiếm 10,6% tổng nhu cầu của cả nước; riêng công nghiệp và kinh doanh, dịch vụ chiếm tỷ trọng rất lớn trong cơ cấu sử dụng nước. Hiệu quả sử dụng nước của lưu vực đạt khoảng 8,19 USD GDP/m³, cao nhất trong các lưu vực sông lớn, phản ánh vai trò đặc biệt của nguồn nước đối với hoạt động kinh tế tại khu vực.
Nguồn nước cấp cho đô thị và sản xuất tại Đồng Nai và vùng phụ cận phụ thuộc đáng kể vào sông Đồng Nai, sông Sài Gòn và hệ thống hồ chứa, trong đó có hồ Trị An và hồ Dầu Tiếng. Khoảng 51% công trình cấp nước đô thị khai thác nước mặt, nhưng lượng nước từ nguồn này chiếm tới khoảng 99,4% tổng công suất; nhiều công trình phụ thuộc trực tiếp hoặc gián tiếp vào nguồn nước sông và sự điều tiết của các hồ chứa thượng lưu. Vì vậy, suy giảm dòng chảy và thay đổi chất lượng nước do El Niño có thể tác động trực tiếp đến khả năng cấp nước.
Mặt khác, lưu vực sông Đồng Nai đóng góp khoảng 13,8% tổng công suất điện cả nước. Trong các năm hạn điển hình, dòng chảy sông Đồng Nai từng giảm khoảng 44,9%; sông Bé giảm khoảng 42%. Khi lượng nước về hồ suy giảm, yêu cầu giữ nước để bảo đảm cấp nước hạ du có thể làm giảm khả năng phát điện từ các hồ thủy điện.
Bài toán đặt ra là phải đồng thời bảo đảm nước cho sinh hoạt, sản xuất công nghiệp, nông nghiệp và năng lượng. Đây không còn là vấn đề điều hành riêng của từng ngành mà cần được giải quyết trên quy mô toàn lưu vực, dựa trên trạng thái nguồn nước thực tế và khả năng phân bổ theo từng thời kỳ.
Chủ động tích nước, điều hòa nguồn nước từ sớm
Trước nguy cơ mùa khô 2027 có thể diễn biến phức tạp, Cục Quản lý tài nguyên nước đề xuất chuyển mạnh sang quản trị rủi ro từ sớm, từ xa. Các địa phương cần chủ động xây dựng phương án tích nước ngay trong những tháng cuối năm 2026, vận hành linh hoạt hồ chứa thủy lợi, thủy điện và các hệ thống liên hồ, đồng thời bảo đảm an toàn công trình và hạ du. Nước sinh hoạt được xác định là ưu tiên cao nhất trong điều hành nguồn nước.
Đối với các tỉnh thuộc lưu vực sông Cửu Long, cần xây dựng phương án cấp nước an toàn cho các công trình khai thác trực tiếp từ sông, tăng cường kết nối mạng lưới cấp nước, giảm thất thoát và chuẩn bị các nguồn dự phòng. Các địa phương cần rà soát, bảo dưỡng các giếng khoan thuộc chương trình điều tra, tìm kiếm nguồn nước tại vùng khan hiếm nước để sẵn sàng sử dụng khi xảy ra hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn.
Sản xuất nông nghiệp cũng cần được điều chỉnh theo khả năng nguồn nước. Tại các khu vực có nguy cơ cao, cần chủ động thay đổi lịch thời vụ, cơ cấu cây trồng, hạn chế diện tích có nhu cầu nước lớn và tránh các thời điểm dự báo đỉnh hạn, đỉnh mặn. Đồng thời, phát huy các công trình trữ nước phân tán, giữ nước ngọt tại chỗ và sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả.
Đối với các tỉnh thuộc lưu vực sông Đồng Nai, cần tăng cường phối hợp giữa quản lý tài nguyên nước, cấp nước đô thị, sản xuất công nghiệp và năng lượng. Việc vận hành hồ chứa phải được tính toán trên tổng thể, bảo đảm dòng chảy hạ du và nhu cầu thiết yếu, đồng thời ngành năng lượng cần chuẩn bị phương án huy động các nguồn điện khác để giảm áp lực lên các hồ thủy điện trong thời kỳ thiếu nước.
Cục Quản lý tài nguyên nước cũng đề xuất khẩn trương xây dựng phương án điều hòa, phân phối nguồn nước đối với các lưu vực được nhận định thiếu nước hoặc thiếu nước nghiêm trọng. Phương án cần xác định rõ lượng nước có thể phân bổ, đối tượng ưu tiên và cơ chế điều chỉnh khi nguồn nước tiếp tục suy giảm.
Đối với lưu vực sông Cửu Long, theo dõi sát diễn biến nguồn nước thượng lưu sông Mê Công có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Việc cập nhật thông tin về dòng chảy xuyên biên giới sẽ hỗ trợ dự báo, điều hành nguồn nước và chủ động các giải pháp kiểm soát mặn, giữ ngọt.
El Niño đang đặt lưu vực sông Đồng Nai và lưu vực sông Cửu Long trước hai dạng sức ép khác nhau nhưng cùng hướng tới một yêu cầu chung: phải chuẩn bị nguồn nước trước khi thiếu nước xảy ra. Với lưu vực sông Đồng Nai, trọng tâm là cân bằng giữa nước cho đô thị, công nghiệp và năng lượng; với lưu vực sông Cửu Long, đó là chủ động thích ứng với sự biến động của dòng chảy Mê Công và chế độ mặn - ngọt.
Trong cả hai trường hợp, tích nước, điều hòa phân phối theo lưu vực, bảo đảm nước sinh hoạt và điều chỉnh sản xuất theo khả năng nguồn nước là những giải pháp cần được triển khai ngay từ cuối năm 2026. Đây là cơ sở quan trọng để hạn chế tác động của El Niño, bảo đảm an ninh nguồn nước, an ninh lương thực, an ninh năng lượng và duy trì các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội trong năm 2027.