Chủ động nước tại chỗ – giải pháp tăng cường an ninh nguồn nước cho Đồng bằng sông Cửu Long

Hội thảo được tổ chức nhằm chia sẻ, trao đổi về các giải pháp quản trị, bảo vệ, thu trữ và sử dụng nước hiệu quả; đồng thời chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn, mô hình tại các địa phương, qua đó tìm kiếm những cách làm phù hợp nhằm nâng cao khả năng thích ứng của Đồng bằng sông Cửu Long trước những biến động ngày càng phức tạp của nguồn nước.

ĐBSCL trước sức ép ngày càng lớn về nguồn nước

Phát biểu khai mạc hội thảo, Phó Cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên nước Ngô Mạnh Hà cho rằng, trước yêu cầu bảo đảm an ninh nguồn nước ngày càng cấp thiết, cần đổi mới tư duy quản lý theo hướng tổng hợp, chủ động, dựa trên dữ liệu, tăng cường điều phối và nâng cao năng lực thích ứng ngay từ cơ sở.

Theo Phó Cục trưởng Ngô Mạnh Hà, Luật Tài nguyên nước năm 2023 tạo bước chuyển quan trọng trong quản lý tài nguyên nước, hướng tới quản lý thống nhất, sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả và bảo đảm an ninh nguồn nước. Trong đó, phương châm “chủ động nước tại chỗ” là một hướng tiếp cận thiết thực, nhằm phát huy nguồn lực và năng lực của chính quyền địa phương, cộng đồng, doanh nghiệp và người dân trong bảo vệ, thu trữ, khai thác và sử dụng hiệu quả nguồn nước.

“Chủ động nước tại chỗ” không thay thế các giải pháp, công trình và cơ chế điều phối ở cấp vùng, liên vùng và quốc gia, mà là giải pháp bổ sung, góp phần tăng cường khả năng tự chủ, thích ứng và ứng phó với các rủi ro về nước ngay từ cơ sở.

Đối với Đồng bằng sông Cửu Long, phương châm này càng có ý nghĩa khi vùng đang phải đối mặt với nhiều sức ép như suy giảm nguồn nước mùa khô, hạn hán, xâm nhập mặn, sụt lún đất, ô nhiễm, biến đổi khí hậu, nước biển dâng và các tác động từ thượng nguồn sông Mê Công.

Ở góc độ bảo tồn thiên nhiên, ông Hoàng Việt, Giám đốc Chương trình nước ngọt WWF, nhận định Đồng bằng sông Cửu Long là vùng đất được kiến tạo bởi nước. Nước tạo nên hệ sinh thái, sinh kế, văn hóa và đóng góp quan trọng vào an ninh lương thực, sản xuất, xuất khẩu nông sản, thủy sản của cả nước. Tuy nhiên, suy giảm nguồn nước mùa khô, xâm nhập mặn, sụt lún, ô nhiễm và biến đổi khí hậu đang làm gia tăng rủi ro đối với con người, hệ sinh thái và nền kinh tế.

TS. Trần Thái Hùng, Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam, cho biết Đồng bằng sông Cửu Long đang chịu tác động đồng thời của nhiều yếu tố, từ phát triển thượng nguồn, biến đổi khí hậu, sụt lún đất, xâm nhập mặn, khai thác nước dưới đất đến quá trình phát triển kinh tế - xã hội. Những tác động này làm gia tăng nguy cơ thiếu nước ngọt trong mùa khô, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất và đời sống người dân.

Trong khi đó, ông Trần Chí Trung, Viện trưởng Viện Tài nguyên nước và Môi trường Đông Nam Á, chỉ ra những thách thức nổi bật trong quản lý tài nguyên nước của vùng, như nguồn nước mặt phụ thuộc lớn vào nguồn nước ngoại sinh, tác động của thiên tai và biến đổi khí hậu, suy thoái, ô nhiễm nguồn nước, trong khi hiệu quả sử dụng nước chưa cao. Dòng chảy thượng nguồn biến động, cùng với xâm nhập mặn và nước biển dâng, tiếp tục tạo áp lực đối với an ninh nguồn nước của toàn vùng.

Thực tế này cho thấy, bên cạnh các giải pháp về quy hoạch, đầu tư hạ tầng và điều phối nguồn nước ở quy mô vùng, liên vùng, cần nâng cao năng lực chủ động của từng địa phương, cộng đồng và người dân. Từ bảo vệ nguồn nước, thu trữ nước, sử dụng tiết kiệm đến chủ động ứng phó khi xảy ra thiếu nước, xâm nhập mặn, các giải pháp tại chỗ sẽ góp phần tạo thêm “lớp bảo vệ” cho an ninh nguồn nước của vùng.

Từ “chủ động nước” đến “5 chủ động” tại cơ sở

Chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn tại Cà Mau, ông Nguyễn Thanh Tùng, Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi Cà Mau, cho rằng “chủ động nước tại chỗ” cần được nhìn nhận như một phương thức quản trị tài nguyên nước tổng hợp. Trong đó, người dân, cộng đồng và chính quyền cùng tham gia bảo vệ nguồn nước, thu trữ, điều hòa, phân phối, sử dụng tiết kiệm và tái sử dụng nước, qua đó bổ trợ cho hệ thống công trình thủy lợi quy mô lớn.

Từ thực tiễn địa phương, phương châm này có thể được cụ thể hóa thành “5 chủ động”: chủ động nguồn nước; chủ động thu, trữ; chủ động điều tiết; chủ động chất lượng nước; chủ động quản trị và sử dụng nước.

Một trong những giải pháp có tính thực tiễn cao là tăng cường thu trữ nước mưa tại hộ gia đình. Từ kinh nghiệm sử dụng lu, bể, bồn chứa, có thể từng bước nâng cấp thành các hệ thống thu nước mưa an toàn, gồm mái thu nước, máng dẫn, thiết bị bỏ nước mưa đầu mùa, lọc sơ bộ và bồn chứa kín.

Nếu được triển khai trên diện rộng, mỗi hộ gia đình có thể trở thành một điểm trữ nước phân tán. Khi hàng trăm nghìn hộ cùng tham gia, tổng dung tích trữ tại chỗ sẽ hình thành một nguồn dự trữ đáng kể, góp phần giảm áp lực cho hệ thống cấp nước tập trung, nhất là trong những thời điểm nguồn nước ngọt khan hiếm.
Cùng với đó, cần phát huy hiệu quả hệ thống “ao nhà - hồ cộng đồng - kênh trữ nước - hồ chứa lớn”. Ao, hồ tại hộ gia đình có thể phục vụ sinh hoạt, chăn nuôi, sản xuất; ao, hồ cộng đồng tạo nguồn nước cho cụm dân cư; hồ chứa cấp xã, liên xã đóng vai trò nguồn dự phòng; trong khi hệ thống kênh thủy lợi có thể kết hợp chức năng dẫn và trữ nước.

Tuy nhiên, chủ động nguồn nước không chỉ là có thêm dung tích trữ mà phải gắn với sử dụng nước tiết kiệm và bảo vệ chất lượng nguồn nước. Trong sản xuất nông nghiệp, thủy sản, việc điều tiết nước theo từng tiểu vùng sinh thái, mùa vụ và nhu cầu sản xuất sẽ giúp giảm lãng phí, nâng cao hiệu quả sử dụng và hạn chế phụ thuộc vào nguồn nước bên ngoài.

Theo ông Trần Chí Trung, từ kinh nghiệm tại Cà Mau có thể rút ra bài học: “Giữ nước khi có nước - bảo vệ nước tại nguồn - điều tiết nước theo vùng - sử dụng nước tiết kiệm - và quản lý nước bằng sự tham gia của cộng đồng”.

Nếu được triển khai đồng bộ từ hộ gia đình, cộng đồng, tiểu vùng đến cấp tỉnh và liên vùng, phương châm “chủ động nước tại chỗ” có thể hình thành một “mạng lưới hồ chứa phân tán” trên toàn Đồng bằng sông Cửu Long.

Khi đó, mỗi mái nhà, ao hồ, dòng kênh và cộng đồng đều có thể trở thành một mắt xích trong hệ thống bảo đảm an ninh nguồn nước. Đây không chỉ là giải pháp ứng phó với hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn mà còn có thể trở thành một phương thức quản trị phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và sinh kế của vùng.

Theo hướng này, quản trị tài nguyên nước cần được gắn chặt với phát triển sinh kế, nông nghiệp thuận thiên, thủy sản, bảo vệ môi trường và hệ sinh thái. Việc chủ động trữ nước tại chỗ cũng góp phần nâng cao khả năng thích ứng của cộng đồng, giảm mức độ dễ bị tổn thương trước những biến động khó dự báo của nguồn nước.

Tuy nhiên, “chủ động nước tại chỗ” không đồng nghĩa với việc các địa phương tự giải quyết những vấn đề có tính liên vùng và xuyên biên giới. Những vấn đề như dòng chảy thượng nguồn, xâm nhập mặn, biến động nguồn nước, ô nhiễm và tác động của biến đổi khí hậu vẫn đòi hỏi cơ chế điều phối ở quy mô vùng, quốc gia và hợp tác quốc tế.

Do đó, cùng với phát triển các giải pháp tại chỗ, cần tiếp tục tăng cường liên kết vùng, quan trắc và dự báo nguồn nước, chia sẻ dữ liệu, ứng dụng khoa học công nghệ và xây dựng các công cụ hỗ trợ ra quyết định. Đây là cơ sở để các địa phương chủ động hơn trong xây dựng kế hoạch khai thác, sử dụng và bảo vệ nguồn nước, đồng thời bảo đảm sự thống nhất trong điều hòa, phân phối nguồn nước giữa các khu vực.

Cụ thể hóa thành mô hình và hành động

Tại hội thảo, các đại biểu tập trung trao đổi cách thức triển khai phương châm “chủ động nước tại chỗ” trong quản trị tài nguyên nước vùng Đồng bằng sông Cửu Long; chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn, kinh nghiệm bản địa và các mô hình đang được triển khai tại địa phương.

Các ý kiến cũng hướng tới xác định những giải pháp và hành động cụ thể, từ bảo vệ, thu trữ và sử dụng nước hiệu quả đến ứng dụng khoa học công nghệ, chia sẻ dữ liệu, huy động nguồn lực và xây dựng các mô hình thí điểm. Qua đó, làm rõ hơn vai trò và thúc đẩy sự phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, chính quyền địa phương, doanh nghiệp, cộng đồng và người dân.

Phương châm “chủ động nước tại chỗ” vì vậy cần được cụ thể hóa bằng những mô hình phù hợp với từng tiểu vùng sinh thái và điều kiện thực tế. Khi người dân và cộng đồng không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà trở thành chủ thể tham gia quản lý, bảo vệ và sử dụng nước, năng lực thích ứng với rủi ro về nước sẽ được nâng lên từ cơ sở.

Đây cũng là hướng tiếp cận góp phần chuyển từ tư duy ứng phó sang chủ động phòng ngừa; từ phụ thuộc vào các công trình tập trung sang kết hợp hài hòa giữa công trình quy mô lớn với các giải pháp phân tán; từ quản lý đơn thuần sang quản trị nguồn nước có sự tham gia của nhiều bên.

Trong đó, “chủ động nước tại chỗ” không phải là một giải pháp đơn lẻ, mà là một mắt xích bổ trợ trong tổng thể các giải pháp bảo đảm an ninh nguồn nước. Khi được kết nối với quy hoạch, hạ tầng, điều phối vùng, dữ liệu, khoa học công nghệ và sự tham gia của cộng đồng, phương châm này có thể góp phần tạo dựng năng lực tự chủ nguồn nước từ cơ sở, nâng cao khả năng chống chịu và thích ứng của Đồng bằng sông Cửu Long trước những biến động ngày càng lớn của nguồn nước.