Bộ NN&MT: Họp Hội đồng thẩm định Quy hoạch tổng hợp lưu vực sông Cả thời kỳ đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050

Tham dự cuộc họp có đại diện các Bộ: Xây dựng, Công Thương, Tài chính, Văn hóa, Thể thao và Du lịch; đại diện Lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường các tỉnh: Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị; đại diện các đơn vị trực thuộc Bộ NN&MT; các chuyên gia tài nguyên nước.
 

Báo cáo dự thảo Quy hoạch tại cuộc họp, đại diện Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia cho biết, lưu vực sông Cả là lưu vực sông liên quốc gia, có tổng diện tích tự nhiên khoảng 27.200 km² trên lãnh thổ Việt Nam và Lào. Phần lưu vực thuộc Việt Nam rộng khoảng 17.900 km², liên quan trực tiếp đến Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị và các vùng phụ cận.

Đây là lưu vực có nguồn nước tương đối dồi dào, với tổng lượng nước mặt khoảng 23,8 tỷ m³ mỗi năm. Tuy nhiên, khoảng 75% dòng chảy tập trung vào mùa lũ, trong khi mùa kiệt chỉ chiếm khoảng 25%. Sự mất cân đối này khiến nhiều khu vực vẫn có nguy cơ thiếu nước cục bộ trong mùa khô, nhất là vùng núi cao, vùng sâu, vùng xa và khu vực cuối hệ thống thủy lợi.
 

Dự thảo Quy hoạch xác định tài nguyên nước phải được quản lý, bảo vệ, khai thác và sử dụng tổng hợp theo lưu vực sông; thống nhất giữa số lượng và chất lượng, nước mặt và nước dưới đất, thượng lưu và hạ lưu, giữa các ngành, địa phương và các đối tượng sử dụng nước.
 

Theo đó, nước được xác định là yếu tố cốt lõi trong quá trình lập và thực hiện các quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội. Định hướng sử dụng đất, phát triển đô thị, công nghiệp, nông nghiệp, năng lượng và hạ tầng phải được xem xét trên cơ sở khả năng đáp ứng của nguồn nước, thay vì chỉ tính toán nhu cầu rồi tìm nguồn cấp bổ sung.
 

Quy hoạch cũng chuyển mạnh từ khai thác đơn mục tiêu sang tích trữ, điều hòa và sử dụng nước đa mục tiêu. Nguồn nước phải được phân phối linh hoạt, tôn trọng quy luật tự nhiên, phù hợp với khả năng thực tế của từng vùng và từng thời kỳ. Việc chia sẻ nước phải bảo đảm hài hòa lợi ích giữa thượng lưu với hạ lưu, giữa phát điện với cấp nước, giữa phát triển kinh tế với duy trì dòng chảy, bảo vệ hệ sinh thái.

Mục tiêu tổng quát là bảo đảm an ninh nguồn nước trên toàn lưu vực; phân bổ tài nguyên nước công bằng, hợp lý; đáp ứng nhu cầu dân sinh, phát triển kinh tế - xã hội, bảo vệ môi trường, bảo tồn đa dạng sinh học và bảo đảm quốc phòng, an ninh. Cùng với khai thác tiết kiệm, hiệu quả, Quy hoạch đặt ra yêu cầu phòng, chống suy thoái, cạn kiệt, ô nhiễm và từng bước phục hồi những nguồn nước đã bị tổn thương.
 

Toàn bộ lưu vực được phân thành tám vùng quy hoạch, gồm thượng lưu, trung lưu và hạ lưu sông Cả; lưu vực sông Nậm Mô; thượng lưu và hạ lưu sông Hiếu; thượng lưu và hạ lưu sông Ngàn Sâu. Việc phân vùng nhằm làm rõ đặc điểm nguồn nước, nhu cầu sử dụng, khả năng điều tiết và những vấn đề ưu tiên cần giải quyết tại từng khu vực.
 

Trên cơ sở đó, Quy hoạch dự báo xu thế biến động về số lượng, chất lượng nguồn nước và nhu cầu sử dụng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050; xác định chức năng của các nguồn nước, dòng chảy tối thiểu, ngưỡng khai thác nước mặt, nước dưới đất và khu vực thường xuyên hoặc có nguy cơ xảy ra hạn hán, thiếu nước.

Đối với điều hòa, phân phối nguồn nước, dự thảo xác định lượng nước có thể phân bổ theo từng vùng, từng thời kỳ và trạng thái nguồn nước. Đến năm 2030, lượng nước mặt có thể phân bổ trên phần lưu vực sông Cả, ứng với tần suất 50%, khoảng 16,37 tỷ m³; trong điều kiện tần suất 85%, khoảng 9,59 tỷ m³. Nước dưới đất được xác định là nguồn bổ sung và dự phòng, nhất là khi nguồn nước mặt xảy ra ô nhiễm hoặc không đáp ứng yêu cầu cấp nước sinh hoạt.
 

Trong điều kiện bình thường, nước được phân bổ trên cơ sở bảo đảm dòng chảy tối thiểu, nhu cầu thiết yếu và hiệu quả sử dụng. Khi xảy ra hạn hán, thiếu nước, thứ tự ưu tiên phải được xác định rõ, trước hết bảo đảm nước cho sinh hoạt, an sinh xã hội và các nhu cầu thiết yếu; sau đó mới phân bổ cho các ngành, lĩnh vực khác theo mức độ quan trọng và khả năng chịu cắt giảm.
 

Quy hoạch đồng thời xác định các hồ chứa, đập dâng và công trình điều tiết có tác động liên vùng, liên tỉnh; yêu cầu vận hành phối hợp để nâng cao khả năng tích trữ, điều hòa nước giữa mùa lũ và mùa cạn. Những khu vực khó tiếp cận nguồn nước cần được nghiên cứu phát triển công trình trữ nước tại chỗ, cấp nước quy mô phù hợp và nguồn nước dự phòng.
 

Bảo vệ tài nguyên nước là một cấu phần xuyên suốt. Dự thảo đặt mục tiêu bảo vệ chức năng nguồn nước, hành lang bảo vệ nguồn nước, nguồn sinh thủy, các hồ, ao có chức năng điều hòa và những nguồn nước có giá trị cao về đa dạng sinh học, lịch sử, văn hóa. Các hoạt động xả nước thải phải được kiểm soát theo sức chịu tải, không làm suy giảm chức năng của nguồn nước.
 

Đến năm 2030, Quy hoạch phấn đấu 60% các vị trí duy trì dòng chảy tối thiểu trên sông được giám sát, có lộ trình giám sát tự động, trực tuyến phù hợp; công bố khả năng tiếp nhận nước thải, sức chịu tải của 100% nguồn nước liên tỉnh; giám sát 80% công trình khai thác, sử dụng nước và xả nước thải thuộc đối tượng phải giám sát; quản lý chặt chẽ 100% hồ, ao không được san lấp; cắm mốc 50% nguồn nước thuộc đối tượng phải thiết lập hành lang bảo vệ. Tỷ lệ che phủ rừng trên lưu vực được định hướng duy trì ở mức 54% nhằm bảo vệ nguồn sinh thủy.
 

Một nội dung quan trọng khác là phòng, chống và khắc phục tác hại do nước gây ra. Quy hoạch xác định các khu vực có nguy cơ ngập lụt, sạt lở bờ sông, xâm nhập mặn, sụt lún và suy giảm mực nước dưới đất; từ đó đề xuất kết hợp giải pháp công trình với giải pháp phi công trình. Phương châm xuyên suốt là chủ động phòng ngừa, giảm thiểu tổn thất, bảo vệ tính mạng, tài sản của người dân và duy trì ổn định các hoạt động kinh tế - xã hội.

Tại cuộc họp, các thành viên Hội đồng tập trung góp ý vào những nội dung có tính thực tiễn cao. Trong đó, các đại biểu đề nghị rà soát, thống nhất nguồn gốc số liệu, thời kỳ tính toán và các kịch bản phát triển; cập nhật đầy đủ tác động của biến đổi khí hậu, hạn hán, lũ lớn, xâm nhập mặn và sự thay đổi nhu cầu sử dụng nước trên lưu vực.
 

Các ủy viên phản biện cho rằng dự thảo cần làm rõ hơn mối quan hệ giữa lượng nước tự nhiên, lượng nước có thể khai thác và lượng nước thực tế có thể phân bổ. Phương án phân bổ không nên chỉ thể hiện bằng tổng lượng nước cả năm mà cần cụ thể theo mùa, tháng, vùng quy hoạch và các trạng thái nguồn nước khác nhau.
 

Đặc biệt, Quy hoạch cần xác định rõ tỷ lệ phân bổ, mức cắt giảm và thứ tự ưu tiên cho từng nhóm sử dụng khi xảy ra hạn hán, thiếu nước. Đây là nội dung quyết định khả năng áp dụng của Quy hoạch trong thực tế, tránh tình trạng khi nguồn nước suy giảm mới bắt đầu đàm phán, điều chỉnh hoặc xử lý theo từng vụ việc.
 

Các ý kiến phản biện cũng đề nghị rà soát vai trò của hệ thống hồ chứa thủy điện, thủy lợi và đập dâng trên lưu vực; làm rõ cơ chế vận hành phối hợp, trách nhiệm cung cấp số liệu và yêu cầu bảo đảm dòng chảy tối thiểu. Việc phát triển các công trình mới phải được đánh giá trên tổng thể lưu vực, tránh làm gia tăng xung đột sử dụng nước hoặc tạo thêm sức ép cho vùng hạ lưu.

Cũng tại cuộc họp, đại diện các bộ, ngành đề nghị bảo đảm sự thống nhất giữa Quy hoạch lưu vực sông Cả với Quy hoạch tài nguyên nước quốc gia, Quy hoạch vùng Bắc Trung Bộ và duyên hải miền Trung, quy hoạch tỉnh, quy hoạch điện lực, phòng, chống thiên tai, thủy lợi và các quy hoạch ngành có liên quan.
 

Đối với danh mục nhiệm vụ, dự án ưu tiên, các đại biểu cho rằng cần bổ sung tiêu chí lựa chọn, thứ tự ưu tiên, mục tiêu đầu tư, cơ quan chủ trì, cơ quan phối hợp và khả năng huy động nguồn lực. Các dự án sử dụng vốn ngân sách nhà nước phải phù hợp với pháp luật về đầu tư công, ngân sách nhà nước và khả năng cân đối vốn trong từng giai đoạn.
 

Một số ý kiến đề nghị tiếp tục hoàn thiện tiêu chuẩn, định mức sử dụng nước cho từng ngành, lĩnh vực; thúc đẩy tái sử dụng nước, tuần hoàn nước, giảm thất thoát và nâng cao giá trị kinh tế của mỗi đơn vị nước. Đồng thời, cần quy định rõ trách nhiệm hoàn trả, phục hồi lòng sông, lòng hồ và môi trường nguồn nước khi công trình thủy điện, thủy lợi hết thời gian vận hành.
 

Kết luận cuộc họp, Cục trưởng Châu Trần Vĩnh đánh giá cao các ý kiến đóng góp của các thành viên Hội đồng. Đồng thời, Cục trưởng đề nghị cơ quan lập Quy hoạch nghiêm túc tiếp thu đầy đủ ý kiến của các ủy viên phản biện, thành viên Hội đồng và đại diện các bộ, ngành; tiếp tục rà soát số liệu, phương án phân bổ nguồn nước, danh mục nhiệm vụ ưu tiên và trách nhiệm tổ chức thực hiện.
 

Quy hoạch sau khi được phê duyệt phải trở thành căn cứ để điều hòa, phân phối, bảo vệ và phục hồi nguồn nước trên toàn lưu vực; đồng thời là công cụ hỗ trợ các địa phương chủ động xây dựng kế hoạch phát triển phù hợp với khả năng nguồn nước. Giá trị cuối cùng của Quy hoạch không nằm ở số lượng bản đồ hay bảng tính, mà ở khả năng hỗ trợ quyết định kịp thời, giảm xung đột và bảo đảm an ninh nguồn nước từ thượng lưu đến hạ lưu.
 

Trên cơ sở kết quả biểu quyết, Hội đồng thống nhất thông qua hồ sơ Quy hoạch với yêu cầu tiếp thu, chỉnh sửa và hoàn thiện.