Chủ động từ sớm, từ xa, không chờ mùa khô mới chống hạn

Hai kịch bản nguồn nước ứng phó với El Niño

Phóng viên (PV): Thưa ông, El Niño được dự báo có cường độ mạnh khiến người dân và chính quyền các địa phương lo ngại về nguy cơ thiếu nước. Thực tế nguồn nước hiện nay ra sao? Dự báo mức độ thiếu hụt trong mùa khô 2026-2027 có thể nghiêm trọng như những đợt El Niño mạnh trước đây hay không?

Cục trưởng Châu Trần Vĩnh: Qua theo dõi diễn biến nguồn nước chúng tôi nhận thấy, tác động của El Niño đối với Việt Nam đã thể hiện rõ từ giữa năm 2026. Trong tháng 6-8, dòng chảy trên hầu hết sông, suối thuộc 12 lưu vực sông lớn thấp hơn 10-75% so với trung bình nhiều năm. Đến tháng 9, mặc dù một số lưu vực xuất hiện mưa lũ, nhưng dòng chảy nhìn chung vẫn thiếu hụt, có xu thế thấp hơn mức trung bình nhiều năm.

Đây là diễn biến cần đặc biệt lưu ý bởi xu thế thiếu hụt nguồn nước hiện nay có những nét tương đồng với năm 2015, 2019 và 2023 - những năm chịu ảnh hưởng lớn của El Niño và sau đó đã xảy ra các đợt hạn hán, thiếu nước diện rộng trên các lưu vực sông, ảnh hưởng lớn đến sản xuất và đời sống của nhân dân. Đồng thời, theo nhận định của Cục Khí tượng Thủy văn trong thời gian tới thì lượng mưa thiếu hụt và mùa mưa kết thúc sớm hơn.

Kinh nghiệm từ các năm trước cho thấy tác động của El Niño đối với nguồn nước có thể rất nghiêm trọng. Điều đáng lo ngại nhất là nguy cơ thiếu hụt kép: hồ chứa không tích đủ nước cuối mùa lũ 2026, trong khi dòng chảy tự nhiên tiếp tục suy giảm suốt 7-9 tháng mùa cạn 2027. Nếu nguồn nước cuối mùa lũ không được cải thiện, áp lực bảo đảm nước cho sinh hoạt và sản xuất sẽ rất lớn.

PV: Chủ động từ sớm, từ xa là giải pháp quan trọng để phòng, chống thiếu nước. Cục Quản lý tài nguyên nước dự kiến những kịch bản nào cho mùa khô 2026-2027 và các giải pháp ứng phó tương ứng với từng kịch bản là gì, thưa ông?

Cục trưởng Châu Trần Vĩnh: Việc xây dựng kịch bản nguồn nước (KBNN) mùa khô năm 2026-2027 được xác định là cơ sở quan trọng để chủ động điều tiết, phân bổ và sử dụng hiệu quả tài nguyên nước, nhất là trong bối cảnh nguy cơ El Niño làm gia tăng rủi ro hạn hán, thiếu nước.

Ở kịch bản rủi ro cao, lượng mưa và dòng chảy có thể giảm phổ biến 10-20% so với trung bình nhiều năm. Nhiều hồ chứa có nguy cơ không tích đủ nước cho mùa cạn 2027; xâm nhập mặn có thể xuất hiện sớm, lấn sâu hơn trung bình và gây ảnh hưởng cục bộ.

Đối với kịch bản rủi ro cao, các địa phương cần rà soát lượng nước tích trữ tại các hồ, chủ động cân đối và phân bổ tiết kiệm ngay từ đầu mùa cạn. Nước sinh hoạt được ưu tiên hàng đầu, tiếp đến là các nhu cầu sản xuất thiết yếu và hoạt động kinh tế khác.

Ở kịch bản rủi ro rất cao, lượng mưa và dòng chảy có thể thiếu hụt phổ biến 20-40%. Đa số hồ thủy lợi, thủy điện có nguy cơ không tích đủ nước cuối mùa lũ, nhất là tại Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ. Khi đó, xâm nhập mặn có thể đến sớm, lấn sâu với mức độ tương đương các đợt El Niño rất mạnh giai đoạn 2015-2016 và 2019-2020.

Trong kịch bản rủi ro rất cao, việc phân phối nước phải được kiểm soát chặt chẽ theo thứ tự ưu tiên; hạn chế nhu cầu chưa cấp thiết, điều chỉnh lịch sản xuất hoặc cắt giảm hoạt động tiêu tốn nhiều nước nhưng hiệu quả kinh tế thấp.

Hiện Cục Quản lý tài nguyên nước đang khẩn trương phối hợp với các cơ quan chuyên môn xây dựng kịch bản chi tiết cho từng lưu vực sông. Các kịch bản sẽ là căn cứ để bộ, ngành và địa phương xây dựng kế hoạch khai thác, sử dụng nước phù hợp với khả năng nguồn cung. Khi xuất hiện nguy cơ hạn hán, thiếu nước, Bộ sẽ phối hợp đề xuất phương án điều hòa, phân phối nguồn nước, điều chỉnh hạn ngạch khai thác và chế độ vận hành hồ chứa, liên hồ chứa.

Đồng thời, căn cứ mức độ thiếu hụt, các địa phương cần chủ động điều chỉnh lượng khai thác, khai thác luân phiên giữa các nguồn, nghiên cứu dẫn chuyển nước liên vùng và chuẩn bị phương án sử dụng nguồn nước dưới đất dự phòng tại những khu vực khan hiếm nghiêm trọng, nhất là Đồng bằng sông Cửu Long và Tây Nguyên. Mục tiêu xuyên suốt là bảo đảm an ninh nguồn nước, giảm thiểu tác động của hạn hán và nâng cao khả năng chống chịu trước các diễn biến khí hậu cực đoan.

Hành động ngay

PV: Công văn mới đây của Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề nghị các địa phương chủ động tích trữ nước ứng phó với El Niño thể hiện rõ tinh thần không chờ thiếu nước mới tìm giải pháp, mà phải tích trữ và sử dụng nước hợp lý ngay từ sớm. Đây cũng là một trong những giải pháp đã góp phần giảm đáng kể thiệt hại trong đợt El Niño 2019-2020 so với đợt 2015-2016. Với El Niño lần này, Cục nhấn mạnh việc cụ thể hóa tinh thần chủ động đó như thế nào, thưa ông?

Cục trưởng Châu Trần Vĩnh: Thông điệp quan trọng nhất mà chúng tôi muốn nhấn mạnh lúc này là: "Không chờ đến mùa khô năm 2027 mới chống hạn, mà phải hành động ngay từ những tháng cuối năm 2026". Tinh thần "chủ động từ sớm, từ xa" được cụ thể hóa qua 4 nhóm nhiệm vụ trọng tâm.

Thứ nhất, tích nước đúng thời điểm, phân phối theo thứ tự ưu tiên. Các địa phương, chủ hồ phải bám sát diễn biến khí tượng thủy văn và dự báo nguồn nước để tận dụng các đợt mưa cuối mùa, tích trữ cho mùa cạn. Việc vận hành phải bảo đảm an toàn hồ đập, đồng thời sẵn sàng hạ mực nước khi có dự báo mưa lũ để cắt, giảm lũ cho hạ du.

Kế hoạch sử dụng nước phải được chuẩn bị sớm, ưu tiên cao nhất cho sinh hoạt. Khi nguồn nước thiếu hụt, cần điều chỉnh hoặc cắt giảm các nhu cầu chưa cấp thiết, sử dụng nhiều nước nhưng hiệu quả kinh tế thấp.

Thứ hai, bố trí sản xuất theo khả năng cấp nước. Địa phương cần rà soát diện tích có nguy cơ thiếu nước để điều chỉnh cây trồng, mùa vụ, giảm diện tích canh tác ở nơi không bảo đảm nguồn cấp. Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long cần bố trí lịch gieo trồng tránh cao điểm hạn hán, xâm nhập mặn.

Thứ ba, sẵn sàng nguồn nước dự phòng. Cần kiểm tra, bảo dưỡng công trình cấp nước và các giếng khoan đã được điều tra, bàn giao để phục vụ sinh hoạt khi nguồn nước mặt thiếu hụt. Đồng thời, rà soát khả năng tích trữ, cấp nước của hồ thủy lợi và chuẩn bị phương án dẫn chuyển nước tới vùng thiếu nước nếu khả thi.

Thứ tư, phối hợp điều hành thống nhất. Cơ quan tài nguyên nước, khí tượng thủy văn, thủy lợi, nông nghiệp, công thương, xây dựng, chính quyền địa phương và đơn vị khai thác phải phối hợp chặt chẽ để cân đối, điều hòa nguồn nước. Sự chủ động phải thể hiện trong từng kế hoạch sản xuất, phương án cấp nước và quyết định vận hành hồ chứa.

Từ góc độ cơ quan quản lý tài nguyên nước, ông có khuyến cáo gì đối với các địa phương, các ngành và đơn vị quản lý, vận hành hồ chứa thủy lợi, đặc biệt trong việc chủ động theo dõi nguồn nước, chuẩn bị phương án ứng phó và duy trì trao đổi với cơ quan quản lý để kịp thời nhận thông tin, hướng dẫn và hỗ trợ điều hành?

Để ứng phó hiệu quả với đợt El Niño cường độ mạnh này, tôi muốn nhấn mạnh ba yêu cầu cốt lõi: ưu tiên nước sinh hoạt, phối hợp vận hành hồ chứa và điều hành dựa trên dữ liệu cập nhật.

Trước hết, các địa phương và ngành sử dụng nước phải kiểm tra hạ tầng cấp nước, xây dựng phương án phân phối tiết kiệm, bảo đảm nước sinh hoạt cho người dân. Với hồ chứa đa mục tiêu, cần cân đối nguồn cấp cho sinh hoạt, sản xuất thiết yếu và phát điện, nhất là trong cao điểm nắng nóng tháng 5-8/2027, khi nhu cầu điện và nước cùng tăng.

Các đơn vị vận hành hồ thủy lợi, thủy điện phải theo dõi sát dự báo khí tượng thủy văn, tính toán lượng nước về hồ và phối hợp với các hồ trên cùng lưu vực. Trên cơ sở tuân thủ quy trình, chủ động đề xuất phương án tích, xả nước linh hoạt, tránh lãng phí nguồn nước ngay từ cuối mùa mưa.

Để điều hành kịp thời, địa phương và chủ hồ cần duy trì trao đổi hai chiều với Cục Quản lý tài nguyên nước và các cơ quan chuyên môn; cập nhật đầy đủ, chính xác hiện trạng nguồn nước và tình hình khai thác. Đây là căn cứ xây dựng kịch bản nguồn nước, điều chỉnh phương án điều hòa, phân phối khi xảy ra thiếu hụt.

"Chủ động ứng phó El Niño phải bắt đầu từ việc xác định đúng nhu cầu và điều hành kịp thời, thống nhất trên toàn lưu vực; tích trữ, sử dụng nước hợp lý ngay từ hôm nay để bảo đảm nước sinh hoạt và duy trì sản xuất trong mùa cạn tới", Cục trưởng Châu Trần Vĩnh nhấn mạnh.