Cục Quản lý tài nguyên nước vừa có Báo cáo gửi Bộ Nông nghiệp và Môi trường đánh giá sơ bộ nguy cơ thiếu hụt nguồn nước do ảnh hưởng của El Niño, đề xuất giải pháp ứng phó nhằm bảo đảm nước sinh hoạt và nhu cầu nước cho các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội năm 2027 và góp phần bảo đảm an ninh lương thực, an ninh năng lượng.
Theo nhận định khí tượng thủy văn, El Niño đã hình thành và có khả năng đạt cường độ mạnh. Tại Việt Nam, nhiệt độ có xu hướng cao hơn bình thường, lượng mưa có khả năng thiếu hụt, mùa mưa kết thúc sớm, làm gia tăng nguy cơ hạn hán, thiếu nước trong mùa khô 2026–2027, trong đó Tây Nguyên là khu vực cần đặc biệt chủ động ứng phó.
Báo cáo của Cục Quản lý tài nguyên nước đánh giá, nhóm lưu vực sông Sê San và Srêpốk có đặc điểm địa hình đồi núi, chia cắt mạnh; hệ thống thủy lợi chủ yếu gồm các hồ chứa vừa và nhỏ, phân bố phân tán, khó hình thành mạng lưới cấp nước liên vùng và ít kết nối với các hồ thủy điện lớn. Đây là một trong những yếu tố làm hạn chế khả năng điều tiết và dự trữ nước trong mùa khô.
735.000 ha cây lâu năm đứng trước nguy cơ thiếu nước
Một đặc điểm đáng chú ý của Tây Nguyên là tỷ trọng cây lâu năm trong cơ cấu sản xuất nông nghiệp lớn, trong khi khả năng chủ động nguồn nước cho nhóm cây trồng này còn hạn chế.
Theo báo cáo, khoảng 735.300 ha cây trồng, chủ yếu là cà phê, hồ tiêu và một số cây công nghiệp, cây lâu năm khác, nằm ngoài phạm vi cấp nước của các công trình thủy lợi. Tỷ lệ diện tích cây lâu năm chủ động được nguồn nước chỉ khoảng 17–19% trên các lưu vực Sê San và Srêpốk. Phần diện tích còn lại chủ yếu khai thác nước từ sông, suối, ao hồ và nước dưới đất.
Trong điều kiện El Niño, khi lượng mưa giảm và dòng chảy sông, suối suy giảm, những diện tích nằm ngoài vùng tưới tập trung sẽ chịu tác động trực tiếp. Theo đánh giá của Cục Quản lý tài nguyên nước, dòng chảy mùa cạn trên một số sông thuộc khu vực có thể suy giảm khoảng 36–40%; riêng sông Krông Pô Kô khoảng 39,7% và sông Krông Nô khoảng 38,7%. Các hồ thủy lợi có nguy cơ thiếu hụt cao, phổ biến từ 35-70%.
Khi nguồn nước suy giảm, nguy cơ đối với nông nghiệp được đánh giá ở mức cực kỳ cao. Báo cáo nhận định thiếu hụt nguồn nước có thể dẫn đến khô hạn, cạn kiệt sông, suối và ảnh hưởng đến 80-85% diện tích đất nông nghiệp trồng cây lâu năm nằm ngoài phạm vi công trình thủy lợi.
Nguy cơ thiếu nước tại Tây Nguyên không chỉ tác động đến cây trồng mà còn liên quan trực tiếp đến cấp nước sinh hoạt và an ninh năng lượng.
Theo Báo cáo, nguy cơ đối với cấp nước sinh hoạt tại nhóm lưu vực Sê San, Srêpốk được đánh giá ở mức cao. Các công trình cấp nước đô thị sử dụng nguồn nước mặt từ sông, suối và hồ chứa; trong khi nguồn nước khai thác cho các công trình cấp nước tập trung nông thôn chủ yếu là nước mặt. Khoảng 49% số công trình cấp nước tập trung nông thôn được đánh giá hoạt động kém hiệu quả hoặc không hoạt động.
Khi dòng chảy suy giảm, các nguồn nước mặt có nguy cơ cạn kiệt, ảnh hưởng đến khả năng duy trì cấp nước ổn định. Nước dưới đất hiện chiếm tỷ lệ nhỏ, phân tán và tại một số khu vực đã xuất hiện tình trạng hạ thấp mực nước.
Trong khi đó, Tây Nguyên có vai trò đáng kể trong hệ thống năng lượng quốc gia. Thủy điện tại khu vực chiếm khoảng 14% công suất điện cả nước. Suy giảm dòng chảy và lượng nước về hồ có thể kéo theo nguy cơ giảm công suất, sản lượng phát điện, đồng thời đặt ra yêu cầu cân đối giữa giữ nước cho hạ du và khai thác hồ chứa phục vụ phát điện.
Vì vậy, bài toán ứng phó El Niño tại Tây Nguyên cần được đặt trong tổng thể bảo đảm nước cho sinh hoạt, sản xuất nông nghiệp và năng lượng, thay vì chỉ tập trung vào một ngành sử dụng nước.
Chủ động tích nước ngay từ mùa mưa
Trước nguy cơ mùa khô 2026–2027 diễn biến bất lợi, Cục Quản lý tài nguyên nước đề xuất chuyển mạnh sang phương thức quản trị rủi ro chủ động, chuẩn bị phương án điều hòa, phân phối nguồn nước từ sớm, từ xa.
Đối với các địa phương, giải pháp trước mắt là xây dựng phương án tích nước sớm tại các hồ chứa thủy lợi, thủy điện; vận hành linh hoạt các hồ và hệ thống liên hồ trên cơ sở theo dõi chặt chẽ diễn biến khí tượng thủy văn, vừa bảo đảm an toàn công trình, an toàn hạ du, vừa tạo nguồn nước cho mùa cạn năm 2027.
Đối với các hồ thủy lợi vừa và nhỏ, cần khẩn trương rà soát phạm vi cấp nước, xác định các công trình có vai trò điều tiết, trữ nước để chủ động tích nước ngay trong mùa lũ. Đây là nguồn dự phòng quan trọng đối với những vùng sản xuất nằm ngoài hệ thống thủy lợi tập trung.
Đặc biệt, đối với khoảng 735.300 ha cây lâu năm ngoài phạm vi cấp nước thủy lợi, cần chủ động các giải pháp trữ nước tại chỗ như ao, hồ nhỏ, bể chứa và thu trữ nước mưa phù hợp với điều kiện địa hình. Việc chuẩn bị nguồn nước cần được thực hiện trước khi bước vào cao điểm mùa khô, thay vì chờ đến khi nguồn nước suy giảm mới triển khai.
Sử dụng nước tiết kiệm, kiểm soát khai thác nước dưới đất
Cùng với tăng khả năng trữ nước, điều chỉnh sản xuất theo khả năng nguồn nước là giải pháp quan trọng. Báo cáo của Cục Quản lý tài nguyên nước cũng đề xuất xây dựng phương án chuyển đổi cơ cấu cây trồng, mùa vụ, cắt giảm diện tích canh tác tại những khu vực có nguy cơ thiếu hụt nguồn nước, đặc biệt đối với các diện tích nằm ngoài phạm vi cấp nước của hồ chứa thủy lợi, thủy điện.
Trong sản xuất cây công nghiệp lâu năm, cần đẩy mạnh các giải pháp tưới tiết kiệm, sử dụng nước đúng thời điểm và nâng cao hiệu quả giữ ẩm đất. Việc phân bổ nước cần căn cứ vào khả năng cung cấp thực tế của từng khu vực, tránh mở rộng hoặc duy trì những diện tích có nhu cầu nước lớn khi nguồn nước không bảo đảm.
Nước dưới đất có thể được huy động như nguồn bổ sung, dự phòng cho sinh hoạt và sản xuất trong những thời điểm nguồn nước mặt suy giảm. Tuy nhiên, việc khai thác cần được kiểm soát theo khả năng của từng tầng chứa nước, tránh khai thác quá mức làm gia tăng nguy cơ hạ thấp mực nước và ảnh hưởng đến khả năng phục hồi nguồn nước về lâu dài.
Đối với các công trình cấp nước, cần rà soát, bảo dưỡng và chuẩn bị sẵn các giếng khoan thuộc chương trình điều tra, tìm kiếm nguồn nước tại các vùng khan hiếm nước để có thể huy động khi xảy ra tình huống hạn hán, thiếu nước. Đến năm 2025, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã bàn giao 689 lỗ khoan cho các địa phương, với tổng lưu lượng khoảng 12.785 m³/ngày đêm, ước cấp nước cho hơn 20.000 người.
Điều hành nguồn nước theo tổng thể lưu vực
El Niño cho thấy rõ tính dễ tổn thương của Tây Nguyên trước các biến động nguồn nước. Với hệ thống thủy lợi phân tán, tỷ lệ lớn cây lâu năm nằm ngoài vùng tưới và sự phụ thuộc vào nguồn nước tự nhiên, khả năng chống chịu của khu vực phụ thuộc nhiều vào mức độ chủ động chuẩn bị nguồn nước.
Do đó, cần tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý tài nguyên nước, khí tượng thủy văn, nông nghiệp và năng lượng; cập nhật thường xuyên diễn biến mưa, dòng chảy, dung tích hồ chứa và mực nước dưới đất để kịp thời điều chỉnh phương án phân bổ nước.
Trong mọi tình huống thiếu nước, nước sinh hoạt và các nhu cầu thiết yếu cần được ưu tiên. Việc điều tiết hồ chứa phải đồng thời tính đến nhu cầu cấp nước hạ du, sản xuất nông nghiệp, yêu cầu bảo đảm dòng chảy và phát điện. Cách tiếp cận này phù hợp với yêu cầu điều hòa, phân phối tài nguyên nước theo lưu vực nhằm tối ưu hóa lợi ích kinh tế - xã hội và môi trường từ nguồn nước.
Báo cáo cũng xác định nguy cơ hạn hán, thiếu nước dưới tác động của El Niño có thể ảnh hưởng lớn đến an ninh nguồn nước, an ninh lương thực và năng lượng. Vì vậy, việc chuẩn bị nguồn nước ngay trong mùa mưa năm 2026 có ý nghĩa quyết định đối với khả năng giảm thiểu rủi ro trong mùa khô 2027.
Với Tây Nguyên, yêu cầu cấp thiết hiện nay là giữ nước từ sớm, sử dụng nước tiết kiệm và phân bổ đúng ưu tiên. Chủ động trước khi nguồn nước xuống thấp sẽ giúp giảm áp lực lên các dòng sông, hồ chứa và tầng nước dưới đất, đồng thời bảo vệ sản xuất, sinh kế của người dân và góp phần bảo đảm an ninh nguồn nước của cả khu vực.