Đưa Luật Tài nguyên nước vào cuộc sống: Chủ động điều hòa, phân phối nguồn nước

Chuyển từ quản lý khai thác sang quản trị an ninh nguồn nước

Phát biểu khai mạc hội thảo, bà Lý Thị Hồng Điệp, Phó Tổng Biên tập Báo Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh, nước không phải là nguồn tài nguyên vô hạn. Nhu cầu khai thác, sử dụng nước ngày càng tăng, trong khi biến đổi khí hậu, hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn và các hiện tượng thời tiết cực đoan tạo ra sức ép lớn đối với công tác quản lý tài nguyên nước.

Thực tiễn này đòi hỏi chuyển từ quản lý nguồn nước sang quản trị an ninh nguồn nước; từ ứng phó bị động sang chủ động dự báo, điều hòa, phân phối; đồng thời chuyển từ khai thác, sử dụng đơn thuần sang sử dụng tiết kiệm, hiệu quả, gắn với bảo vệ và phục hồi nguồn nước.

Luật Tài nguyên nước năm 2023, có hiệu lực từ ngày 1/7/2024, đã tạo lập nền tảng pháp lý quan trọng cho quá trình chuyển đổi đó. Với 10 chương, 86 điều, Luật quy định toàn diện các nội dung về bảo vệ, điều hòa, phân phối, khai thác, sử dụng và phục hồi tài nguyên nước. Trong đó, quản lý thống nhất theo lưu vực sông, kết hợp với địa giới hành chính là nguyên tắc xuyên suốt.

Theo ThS. Nguyễn Thị Phương, Phó Trưởng phòng Lưu vực sông Hồng – Thái Bình, Cục Quản lý tài nguyên nước, hoạt động khai thác, sử dụng nước phải phù hợp với khả năng đáp ứng của nguồn nước, quy hoạch và phương án điều hòa, phân phối; bảo đảm tiết kiệm, hiệu quả và phục vụ nhiều mục đích.

Điều này có nghĩa lợi ích sử dụng nước của từng ngành, địa phương cần được xem xét trong mối quan hệ với khả năng đáp ứng của toàn lưu vực. Khi nguồn nước suy giảm, việc phân bổ không thể chỉ dựa vào nhu cầu riêng lẻ mà phải căn cứ vào dữ liệu, mức độ thiếu hụt và thứ tự ưu tiên sử dụng nước.

Kịch bản nguồn nước – cơ sở chủ động ứng phó thiếu nước

Một điểm mới quan trọng của Luật Tài nguyên nước năm 2023 là việc xây dựng, công bố kịch bản nguồn nước trên các lưu vực sông thuộc danh mục lưu vực sông liên tỉnh phải lập quy hoạch, tạo căn cứ để các bộ, ngành, địa phương và chủ công trình chủ động lập kế hoạch khai thác, sử dụng nước.

Theo TS. Nguyễn Ngọc Hà, Phó Tổng Giám đốc Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia, nếu dự báo khí tượng thủy văn cho biết lượng mưa và dòng chảy có thể diễn biến như thế nào, thì kịch bản nguồn nước giúp xác định nguồn nước có đáp ứng được nhu cầu hay không, khu vực nào có nguy cơ thiếu nước và thời điểm thiếu hụt có thể xảy ra.

Kịch bản nguồn nước được xây dựng theo ba trạng thái: bình thường, thiếu nước và thiếu nước nghiêm trọng. Với mỗi trạng thái, kịch bản đưa ra định hướng giải pháp rõ ràng với 4 vai trò thiết yếu: làm căn cứ lập kế hoạch dài hạn và hàng năm; hỗ trợ điều chỉnh vận hành hồ chứa và công trình thủy lợi theo từng thời kỳ; chủ động phương án phân phối ứng phó hạn, mặn; và kết nối liên ngành giữa tài nguyên nước với thủy lợi, thủy điện.

Qua hai mùa cạn triển khai kịch bản tài nguyên nước, kịch bản đã chứng minh tính thực tiễn cao và mở rộng phạm vi từ 8/16 lưu vực mùa cạn 2024-2025 lên 13/16 lưu vực giai đoạn 2026-2027. Gần như các lưu vực sông lớn, quan trọng đã có kịch bản nguồn nước.

Thực tiễn vụ Đông Xuân 2026 tại Bắc Bộ cho thấy, điều hành theo kịch bản giúp xác định lượng nước xả phục vụ đổ ải tối ưu khoảng 3,2-3,7 tỷ m³, đồng thời phát hiện sớm nguy cơ thiếu nước tại 8 tỉnh. Trên cơ sở đó, các địa phương có thể chủ động điều chỉnh diện tích sản xuất, chuyển đổi mùa vụ và tích trữ nước.
Tuy nhiên, TS. Nguyễn Ngọc Hà cho rằng, kịch bản chỉ phát huy hiệu quả khi được chuyển thành quyết định điều hành cụ thể, gắn với lịch thời vụ, kế hoạch cấp nước và phối hợp vận hành liên hồ chứa. Việc phân phối nguồn nước cần ưu tiên nước sinh hoạt, đồng thời bảo đảm duy trì dòng chảy tối thiểu.

Đặc biệt, dự báo El Niño giai đoạn 2026-2027 đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực điều hành, chủ động ứng phó nguy cơ thiếu nước.

Để thực hiện, hệ thống dữ liệu quan trắc, dự báo phải đầy đủ, chính xác và được chia sẻ kịp thời. Song đây đang là một trong những hạn chế của công tác quản lý, vận hành hồ chứa.

Tăng cường phối hợp, bảo đảm nhu cầu thiết yếu

Thông tin tại hội thảo, ThS. Nguyễn Thị Phương Hoa, Trưởng phòng Lưu vực sông Nam Trung Bộ, Cục Quản lý Tài nguyên nước cho biết, trong tháng 6-8, dòng chảy trên hầu hết sông, suối thuộc 12 lưu vực sông lớn thấp hơn 11-75% so với trung bình nhiều năm. Đến tháng 9, dù một số lưu vực xuất hiện mưa lũ, dòng chảy nhìn chung vẫn thiếu hụt.

Việc điều hòa, phân phối tài nguyên nước phải căn cứ vào quy hoạch về tài nguyên nước, kịch bản nguồn nước, hiện trạng, nhu cầu và hạn ngạch khai thác, kết quả hạch toán tài nguyên nước (nếu có). Để đưa các căn cứ này vào thực tiễn điều hành, cần có cơ sở dữ liệu đầy đủ và hệ thống công cụ hỗ trợ ra quyết định.

Khi nguồn nước bình thường, các tổ chức khai thác theo giấy phép được cấp. Khi xuất hiện tình trạng thiếu nước, thiếu nước nghiêm trọng hoặc rủi ro cao, lượng nước khai thác cần được điều chỉnh theo phương án điều hòa, phân phối phù hợp. Kịch bản cũng cần được cập nhật trong suốt mùa cạn để phản ánh kịp thời diễn biến dòng chảy, hồ chứa và dự báo khí tượng thủy văn.

Bên cạnh đó, cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý, địa phương, chủ hồ chứa và đơn vị sử dụng nước cần được thực hiện xuyên suốt. Thông tin về khả năng cấp nước phải được cung cấp sớm để các ngành, địa phương chủ động xây dựng phương án sản xuất; phản hồi từ cơ sở cũng cần được tiếp nhận nhằm điều chỉnh phương án phân phối sát với thực tế.

Trong mọi tình huống, nhu cầu nước sinh hoạt của người dân và yêu cầu duy trì dòng chảy tối thiểu cần được quan tâm ưu tiên, đồng thời kiểm soát ô nhiễm, bảo vệ nguồn nước.

Thông qua hội thảo, các đại biểu thống nhất nhấn mạnh rằng, hiệu quả thực thi Luật Tài nguyên nước cần được thể hiện bằng những chuyển biến thực chất: sử dụng nước tiết kiệm hơn, cảnh báo nguy cơ thiếu nước sớm hơn, vận hành công trình an toàn hơn và bảo đảm tốt hơn nhu cầu thiết yếu của người dân. Đây cũng là nền tảng để nâng cao năng lực quản trị, chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu và bảo đảm an ninh nguồn nước lâu dài.