El Niño làm gia tăng rủi ro thiếu nước, cần chủ động chuẩn bị cho mùa cạn 2027

Theo dự báo của Cục Khí tượng Thủy văn, hiện tượng El Niño đã chính thức hình thành, có thể đạt cường độ rất mạnh, tương đương hoặc hơn sự kiện El Niño năm 2015 - 2016, 2019-2020. Tại Việt Nam, nhiệt độ trung bình có xu hướng cao hơn bình thường, nắng nóng nhiều và gay gắt hơn năm 2025, trong khi lượng mưa thiếu hụt, đặc biệt từ cuối năm 2026 đến đầu năm 2027 ở Cao nguyên Trung Bộ, Duyên hải Nam Trung Bộ và Nam Bộ; mùa mưa có khả năng kết thúc sớm. Hạn hán, xâm nhập mặn và thiếu nước diện rộng có nguy cơ cao xảy ra trong mùa khô 2026-2027, nhất là tại Nam Trung Bộ, Cao nguyên Trung Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL).

Trước diễn biến này, Cục Quản lý tài nguyên nước đã rà soát, đánh giá khả năng nguồn nước, nhận diện các nguy cơ thiếu hụt và tác động đến cấp nước sinh hoạt, sản xuất, an ninh lương thực, an ninh năng lượng và phát triển kinh tế - xã hội trên các lưu vực sông. Mục tiêu là chuyển mạnh từ ứng phó bị động sang quản trị rủi ro chủ động, chuẩn bị giải pháp từ sớm, từ xa, không để xảy ra thiếu nước cho các nhu cầu thiết yếu.

Nguồn nước chịu áp lực kép

Việt Nam hiện có khoảng 3.450 sông, suối có chiều dài từ 10 km trở lên, với tổng lượng dòng chảy khoảng 844 tỷ m³/năm. Tuy nhiên, gần 60% lượng dòng chảy trung bình năm hình thành từ ngoài lãnh thổ. Một số lưu vực lớn có mức độ phụ thuộc cao vào nguồn nước xuyên biên giới, trong đó lưu vực sông Cửu Long phụ thuộc gần 95%, Hồng - Thái Bình gần 40%, sông Mã khoảng 30%, sông Cả khoảng 22% và Đồng Nai khoảng 17%.

Không chỉ phụ thuộc vào nguồn nước bên ngoài, nguồn nước trong nước còn có sự phân bố rất khác biệt theo mùa. Lượng dòng chảy mùa lũ chiếm khoảng 60-80% tổng lượng dòng chảy năm, nhưng chỉ tập trung trong 3-5 tháng; trong khi mùa cạn kéo dài 7-9 tháng nhưng chỉ chiếm khoảng 20-40%. Tháng kiệt nhất có thể chỉ chiếm 1,1-3,4% lượng dòng chảy cả năm. Điều đó khiến khả năng tích trữ, điều tiết và phân phối nguồn nước trở thành yếu tố quyết định khả năng bảo đảm nước trong mùa khô.

Hiện cả nước có khoảng 6.733 hồ chứa thủy lợi với tổng dung tích khoảng 15,2 tỷ m³ và 705 hồ chứa thủy điện với tổng dung tích khoảng 55 tỷ m³. Trong số đó, 137 hồ chứa lớn vận hành theo các quy trình vận hành liên hồ trên 11 lưu vực sông có tổng dung tích khoảng 54,6 tỷ m³, dung tích hữu ích khoảng 37,2 tỷ m³. Đây là nguồn dự trữ đặc biệt quan trọng để điều tiết nước trong mùa cạn.

Tuy nhiên, kinh nghiệm từ các năm El Niño 2015-2016 và 2019-2020 cho thấy khi dòng chảy mùa lũ suy giảm, các hồ chứa có thể không tích đủ nước, tạo ra hiệu ứng kéo dài sang mùa cạn năm sau. Theo số liệu tổng hợp trong báo cáo, trong các năm hạn điển hình, 100% hồ thủy điện được thống kê không tích đủ nước, với tổng dung tích thiếu hụt khoảng 7,73-11 tỷ m³; khoảng 74% số hồ có mức thiếu hụt so với thiết kế từ 15-80%. Đối với hồ thủy lợi, khoảng 65% không tích đủ nước theo thiết kế, trong đó khoảng 40% số hồ có mức thiếu hụt từ 20-87%, tập trung chủ yếu ở Tây Nguyên và ven biển Nam Trung Bộ.

Dòng chảy trên sông cũng có nguy cơ suy giảm mạnh. Trong các năm hạn điển hình, dòng chảy mùa cạn trên các sông chính có thể thiếu hụt 15-78% so với trung bình nhiều năm; riêng khu vực miền Trung, Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ có mức thiếu hụt trên 40%, một số sông vượt 60%. Những con số này cho thấy rủi ro không chỉ nằm ở tổng lượng nước mà còn ở khả năng duy trì dòng chảy trong từng thời điểm và từng khu vực.

Rủi ro thiếu nước có thể gia tăng trong năm 2027

Thực tế diễn biến năm 2026 càng làm gia tăng yêu cầu chủ động. Từ tháng 5/2026, nguồn nước trên đa số sông, suối đã bắt đầu chịu ảnh hưởng của El Niño; trong tháng 6-8/2026, dòng chảy tại nhiều lưu vực thấp hơn trung bình nhiều năm từ 10-75%. Một số khu vực đã xuất hiện mức suy giảm rất đáng chú ý, như sông Ngàn Trươi, sông Bồ, sông Ba, sông Kôn và nhiều sông thuộc lưu vực Đồng Nai.

Theo các kịch bản được Cục Khí tượng Thủy văn nhận định, trong kịch bản rủi ro cao, lượng mưa có thể thiếu hụt phổ biến 10-20%, dòng chảy giảm 10-20% so với trung bình nhiều năm và xâm nhập mặn có khả năng đến sớm, lấn sâu hơn. Trong kịch bản rủi ro rất cao, lượng mưa có thể thiếu hụt 20-40%, dòng chảy giảm 20-40%, nhiều lưu vực xuống mức thấp và xâm nhập mặn có thể tương đương các đợt El Niño rất mạnh trước đây.

Áp lực càng lớn khi nhu cầu sử dụng nước ngày càng tăng. Tổng nhu cầu nước của các ngành hiện khoảng 117 tỷ m³/năm, trong đó Đồng bằng sông Cửu Long chiếm khoảng 54%, Hồng - Thái Bình khoảng 24% và Đồng Nai khoảng 10,6%. Nông nghiệp vẫn là nhóm sử dụng nước lớn nhất, chiếm khoảng 86%, trong khi công nghiệp, kinh doanh, dịch vụ chiếm khoảng 8% và sinh hoạt khoảng 6%.

Mức độ căng thẳng nguồn nước cũng đang gia tăng. Nếu tính trung bình cả năm, chỉ số căng thẳng nguồn nước của 13 lưu vực sông khoảng 10,5%, tương ứng trạng thái bắt đầu căng thẳng. Nhưng vào mùa cạn, chỉ số tăng lên khoảng 23,9%, tương ứng mức căng thẳng từ trung bình đến cao. Đáng chú ý, lưu vực sông Đồng Nai có mức căng thẳng nghiêm trọng trong mùa cạn.

Chủ động tích nước, điều hòa nguồn nước từ sớm

Cục Quản lý tài nguyên nước đánh giá nguy cơ hạn hán, thiếu nước tác động đến an ninh cấp nước sinh hoạt, an ninh lương thực, an ninh năng lượng và các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội là rất cao. Nếu không chủ động tích nước trong mùa lũ năm 2026, nguy cơ thiếu nước sinh hoạt, sản xuất thiết yếu và suy giảm khả năng phát điện trong mùa cạn 2027 là hiện hữu.

Yêu cầu đặt ra vì vậy không phải chờ đến khi thiếu nước mới ứng phó, mà phải chuyển mạnh sang quản trị rủi ro từ sớm, từ xa. Trọng tâm trước mắt là theo dõi sát diễn biến khí tượng thủy văn, đánh giá lượng nước thực tế tại các hồ chứa, chủ động tích nước phù hợp, vận hành linh hoạt hệ thống liên hồ và xây dựng phương án điều hòa, phân phối nguồn nước theo từng lưu vực.

Cục Quản lý tài nguyên nước đề xuất triển khai các giải pháp ngay từ tháng 9/2026 và tiếp tục trong năm 2027. Các địa phương cần chủ động xây dựng phương án tích nước sớm tại các hồ chứa thủy lợi, thủy điện, ưu tiên cao nhất cho nước sinh hoạt; đồng thời rà soát các hồ vừa và nhỏ để phát huy tối đa khả năng trữ nước tại chỗ.

Song song với đó là chuyển đổi cơ cấu cây trồng, mùa vụ tại những khu vực có nguy cơ thiếu nước; khai thác hợp lý nguồn nước dưới đất làm nguồn dự phòng; kết hợp hoặc luân phiên khai thác nước mặt và nước dưới đất; rà soát các công trình cấp nước có khả năng nâng công suất khi xảy ra hạn hán.

Ở cấp quốc gia, việc sớm công bố Kịch bản nguồn nước trên toàn bộ 13 lưu vực sông lớn sẽ tạo cơ sở để xây dựng phương án phòng, chống hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn. Với những lưu vực được nhận diện ở trạng thái thiếu nước hoặc thiếu nước nghiêm trọng, cần nhanh chóng xây dựng phương án điều hòa, phân phối nguồn nước cụ thể, gắn với trách nhiệm của từng ngành, địa phương và chủ hồ chứa.

Mục tiêu xuyên suốt là bảo đảm nước sinh hoạt phải được đặt ở vị trí ưu tiên, nhưng điều hòa nguồn nước phải được thực hiện trên tổng thể lưu vực, đồng thời tính đến nhu cầu nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ, hệ sinh thái và năng lượng.