Ứng phó El Niño: Cần chuyển hóa thông tin dự báo thành quyết định kịp thời

Sự kiện do Bộ Ngoại giao Canada tài trợ thông qua Dự án Cộng đồng ven biển thích ứng với biến đổi khí hậu Việt Nam, nhằm cung cấp những nhận định mới nhất về xu thế khí tượng thủy văn năm 2026, hỗ trợ các bộ, ngành, địa phương và cộng đồng xây dựng kế hoạch phòng ngừa, giảm thiểu rủi ro thiên tai.
 

Dự báo sớm, hành động nhanh, điều hành khoa học
 

Các mô hình giám sát khí hậu trong nước và quốc tế đều thống nhất nhận định về sự hình thành và phát triển rõ ràng của hiện tượng El Niño từ nửa cuối năm 2026. Sự cộng hưởng giữa chu kỳ El Niño cường độ cao với xu thế ấm lên toàn cầu mở ra nguy cơ lớn về sự xuất hiện của một trong những đợt El Niño mạnh nhất từng được ghi nhận, đặt ra yêu cầu cấp bách trong việc chủ động giám sát các nguy cơ nắng nóng kéo dài, hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn.

Đối với Việt Nam, Thứ trưởng Lê Công Thành cho biết: Giai đoạn nửa cuối năm 2026 và đầu năm 2027 được dự báo sẽ là thời gian chịu tác động trực tiếp và đậm nét từ hình thái khí hậu này, với tính chất khốc liệt có thể tương đương với sự kiện El Niño lịch sử năm 2015 - 2016.
 

“Bài học từ mười năm trước vẫn còn nguyên giá trị, khi hạn hán và xâm nhập mặn nghiêm trọng, đặc biệt tại Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long, khiến hơn 100.000 héc-ta lúa bị thiệt hại, trên 210.000 hộ dân thiếu nước sinh hoạt và làm đứt gãy các chuỗi cung ứng nông sản trọng điểm”, Thứ trưởng nhấn mạnh.

Tuy nhiên, thực tiễn cũng chứng minh El Niño không chỉ mang đến khô hạn, mà còn đi kèm với các hiện tượng dị thường trái quy luật, điển hình là trận mưa lũ lịch sử tại Quảng Ninh vào giữa năm 2015. Điều này phản ánh tính chất lưỡng cực của thời tiết dưới tác động của biến đổi khí hậu, đặt ra thách thức cho công tác dự báo và ứng phó tại tất cả các vùng miền.

Nhìn từ góc độ quản lý vĩ mô, những rủi ro từ khí tượng thủy văn hiện nay không còn là bài toán riêng lẻ của một ngành, một lĩnh vực mà đã trở thành thách thức mang tính hệ thống đối với sự phát triển bền vững quốc gia. Mặt khác, Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhìn nhận rằng trong thách thức luôn tồn tại những cơ hội nếu chúng ta chủ động chiến lược thích ứng.
 

Thứ trưởng Lê Công Thành cho rằng, lợi thế cạnh tranh quốc gia trong bối cảnh khủng hoảng khí hậu toàn cầu không nằm ở việc chúng ta chịu tác động ít hay nhiều, mà nằm ở năng lực dự báo sớm hơn, hành động nhanh hơn, điều hành khoa học hơn và khả năng chống chịu tốt hơn.

Việt Nam sở hữu những nền tảng thuận lợi từ hệ thống hạ tầng thủy lợi, các công trình kiểm soát nguồn nước được đầu tư bài bản, cùng kho tàng kinh nghiệm thực tiễn phong phú trong quản lý rủi ro thiên tai. Đồng thời, vị thế quốc tế của ngành khí tượng thủy văn nước nhà ngày càng được khẳng định khi chúng ta đang vận hành hiệu quả Trung tâm Hỗ trợ Cảnh báo thời tiết nguy hiểm và lũ quét khu vực Đông Nam Á.

Nếu chúng ta phát huy tối đa các nguồn lực này, chuyển hóa thông tin dự báo chính xác thành hành động chỉ đạo kịp thời, Việt Nam hoàn toàn có thể chủ động giảm thiểu thiệt hại, bảo vệ sinh kế nhân dân, giữ vững sự ổn định của nền kinh tế và tận dụng tốt các cơ hội thị trường trong bối cảnh chuỗi cung ứng nông sản toàn cầu biến động.

Chuyển dịch tư duy dự báo
 

Phát biểu tại hội nghị, Thứ trưởng Lê Công Thành đưa ra 4 định hướng cụ thể để chủ động ứng phó với các tác động bất lợi từ thời tiết, khí hậu. Trước hết là quyết liệt thực hiện việc chuyển dịch mạnh mẽ từ tư duy dự báo hiện tượng sang tư duy dự báo dựa trên tác động.

Theo Thứ trưởng, bản tin khí tượng thủy văn hiện đại không thể chỉ dừng lại ở các thông số kỹ thuật thuần túy về lượng mưa, nhiệt độ hay tốc độ gió, mà phải giải quyết được bài toán các thông số đó sẽ tác động cụ thể thế nào đến đời sống dân sinh, sản xuất nông nghiệp, vận hành hệ thống năng lượng, hạ tầng giao thông và an toàn của người dân. Đây là xu thế tất yếu của quản trị phát triển hiện đại mà Tổ chức Khí tượng Thế giới đang triển khai mạnh mẽ nhằm biến dữ liệu khí hậu thành đầu vào thiết thực cho các quyết định điều hành kinh tế - xã hội.
 

Bên cạnh đó, Thứ trưởng yêu cầu ngành khí tượng thủy văn cần tăng cường thúc đẩy ứng dụng các thành tựu công nghệ cốt lõi của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Những mô hình thành công, kinh nghiệm thực tiễn từ các quốc gia tiên tiến cần được nghiên cứu, chọn lọc kỹ lưỡng để áp dụng linh hoạt, phù hợp với đặc thù địa lý và điều kiện kinh tế của Việt Nam, đảm bảo tối ưu hóa hiệu quả đầu tư công.

Cơ chế phối hợp liên ngành cần được hoàn thiện khẩn trường, cùng với xây dựng hệ thống chia sẻ dữ liệu theo thời gian thực. Thông tin cảnh báo phải được truyền tải một cách nhanh chóng, chính xác, đến đúng đối tượng và đúng thời điểm để kích hoạt các kịch bản ứng phó sớm tại cơ sở, giảm thiểu tối đa thiệt hại.

Trước các thách thức từ El Niño sắp tới, Thứ trưởng đề nghị các bộ, ban, ngành, chính quyền các địa phương và cộng đồng doanh nghiệp cần chủ động phối hợp chặt chẽ với ngành khí tượng thủy văn để xây dựng, hoàn thiện các kịch bản ứng phó chi tiết, linh hoạt, quyết tâm chuyển hóa nguy cơ thành cơ hội phát triển.

“Các ngành kinh tế trọng điểm, đặc biệt là nông nghiệp, năng lượng, thương mại và logistics, không chỉ dừng lại ở thế phòng thủ thụ động mà cần chủ động điều chỉnh cơ cấu sản xuất, kế hoạch xuống giống, tối ưu hóa quy trình vận hành hệ thống thủy lợi, điều tiết các hồ chứa và quản trị chuỗi cung ứng. Việc khai thác tốt năng lực thích ứng và lợi thế hạ tầng sẵn có sẽ giúp chúng ta bảo đảm vững chắc an ninh lương thực, an ninh năng lượng quốc gia, đồng thời chủ động kiến tạo lợi thế cạnh tranh, chiếm lĩnh các cơ hội thị trường quốc tế trong bối cảnh nguồn cung nông sản toàn cầu bị sụt giảm do tác động của thiên tai”, Thứ trưởng Lê Công Thành nhấn mạnh.

Cuối cùng, Thứ trưởng đề nghị các bên tập trung cung cấp các luận cứ khoa học, thực tiễn sắc bén để phục vụ cho tiến trình hoàn thiện thể chế, chính sách của ngành, trọng tâm là việc nghiên cứu, sửa đổi Luật Khí tượng Thủy văn theo hướng hiện đại, đồng bộ. Hành lang pháp lý mới phải thúc đẩy việc phát triển dịch vụ khí hậu, nâng cao hiệu quả quản trị rủi ro thiên tai trong kỷ nguyên số.

“Đây cũng là bước đi cụ thể để Việt Nam thực hiện hóa cam kết đối với sáng kiến “Cảnh báo sớm cho tất cả mọi người” của Liên Hợp Quốc, phấn đấu trở thành quốc gia hình mẫu trong khu vực về năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu vào năm 2027”, Thứ trưởng Lê Công Thành nhấn mạnh.

Dự báo phải đến với người dân
 

Bà Ramla Khalidi - Trưởng đại diện thường trú UNDP tại Việt Nam nhận định: Các hiện tượng thời tiết cực đoan đã trở thành trạng thái bình thường mới, và các hệ thống của chúng ta phải thích ứng phù hợp. Dữ liệu đơn thuần không hiệu quả trong việc bảo vệ con người. Một mô hình dự báo tiên tiến nhất cũng chỉ phát huy hiệu quả khi nó tới được với người dân ở tuyến đầu.

"Thông qua quá trình làm việc với các hộ nông dân sản xuất nhỏ ở Tây Nguyên và các cộng đồng ven biển, chúng tôi nhận thấy khoảng cách lớn nhất nằm ở công tác truyền thông - đó là việc chuyển đổi các dữ liệu khí tượng phức tạp thành những thông điệp đơn giản, mang tính địa phương và đáp ứng yêu cầu về giới, để người dân có thể hiểu và hành động kịp thời", bà Ramla Khalidi nói.

Theo bà Emilie Carrier, Tham tán Thương mại cấp cao Đại sứ quán Canada tại Việt Nam, Canada hiện đang hỗ trợ các nỗ lực nhằm hoàn thiện hệ thống cảnh báo sớm, nâng cao năng lực dự báo dựa trên dữ liệu, và giúp các cộng đồng dễ bị tổn thương chuẩn bị tốt hơn trước các thiên tai liên quan đến khí hậu. Thông qua việc kết nối các chuyên gia Canada với các đối tác Việt Nam, hai nước đang thúc đẩy các giải pháp thực tiễn, dựa trên cơ sở khoa học để bảo vệ tính mạng và sinh kế của người dân. Quan hệ đối tác này phản ánh cam kết chung trong việc xây dựng một tương lai an toàn và kiên cường hơn, nơi mà công tác chuẩn bị ứng phó tốt với khí hậu là nền tảng cho sự phát triển bền vững.

Tại hội nghị, đại diện các đơn vị thuộc Cục Khí tượng Thủy văn cập nhật các nhận định mới nhất về xu thế khí tượng thủy văn, thiên tai và khí hậu trong năm 2026; đánh giá các nguy cơ, thách thức có thể phát sinh dưới tác động của El Niño và biến đổi khí hậu. Đồng thời, đề xuất các giải pháp nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo sớm, quản lý rủi ro thiên tai và tăng cường khả năng chống chịu của cộng đồng.

Trong khuôn khổ Hội nghị, các chuyên gia đến từ UNDP, Bộ Môi trường và Biến đổi Khí hậu Canada (ECCC), Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) cùng các chuyên gia trong nước đã chia sẻ các kinh nghiệm, bài học và thực tiễn tốt về dự báo khí hậu, cảnh báo sớm đa thiên tai, quản lý rủi ro thiên tai dựa trên dự báo và nâng cao khả năng chống chịu của cộng đồng trước các tác động của biến đổi khí hậu.

Các chuyên gia UNDP đã giới thiệu đến các đại biểu tham dự về sáng kiến toàn cầu “Cảnh báo sớm cho tất cả mọi người” (EW4All) do Liên Hợp Quốc khởi xướng, hướng tới mục tiêu bảo vệ toàn bộ người dân trên thế giới bằng các hệ thống cảnh báo sớm đa thiên tai cứu sinh trước cuối năm 2027. Sáng kiến này góp phần quan trọng trong việc thu hẹp khoảng cách giữa công tác phân tích khí tượng cấp cao với năng lực hành động ứng phó thực tế ở cấp độ cộng đồng, hỗ trợ trực tiếp cho mục tiêu chiến lược của ngành khí tượng thủy văn Việt Nam trong việc ứng phó với kịch bản El Niño sắp tới.