Kịch bản nguồn nước mùa cạn 2026–2027 đặt ra yêu cầu điều hành linh hoạt, hài hòa giữa cấp nước sinh hoạt, sản xuất nông nghiệp, phát điện và duy trì dòng chảy tối thiểu trên lưu vực sông Hồng – Thái Bình. Trong bối cảnh El Niño được dự báo duy trì cường độ rất mạnh, việc chủ động lập kế hoạch khai thác, sử dụng nước và điều tiết các hồ chứa ngay từ những tháng đầu mùa cạn có ý nghĩa quan trọng, nhằm hạn chế nguy cơ thiếu nước trong giai đoạn nắng nóng cao điểm năm 2027.
Ngày 12/11/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành Quyết định số 4265/QĐ-BNNMT công bố Kịch bản nguồn nước trên lưu vực sông Hồng – Thái Bình mùa cạn năm 2026–2027. Kịch bản được xây dựng cho thời gian từ tháng 11/2026 đến tháng 6/2027, làm căn cứ để các bộ, ngành, địa phương và tổ chức, cá nhân quản lý, vận hành công trình khai thác, sử dụng nước xây dựng kế hoạch phù hợp với khả năng nguồn nước.
Bài toán cân đối nhiều nhu cầu sử dụng nước
Theo số liệu trong Kịch bản, tổng lượng nước cấp cho sinh hoạt, công nghiệp và kinh doanh dịch vụ trong kỳ công bố khoảng 7,04 triệu m³/ngày đêm, tương đương 1,69 tỷ m³. Trong đó, lượng nước được cấp qua các công trình khai thác tập trung, quy mô lớn khoảng 6,15 triệu m³/ngày đêm; phần còn lại đến từ các công trình nhỏ lẻ, không tập trung.
Nhu cầu nước cho nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn nhất, khoảng 86% tổng nhu cầu sử dụng nước của các ngành trên lưu vực, tập trung chủ yếu tại vùng Đồng bằng sông Hồng. Đặc biệt, thời kỳ đổ ải phục vụ gieo cấy lúa vụ Đông Xuân thường tập trung trong tháng 1 và tháng 2, với thời gian cấp nước gia tăng từ 12–18 ngày. Nguồn nước phục vụ đổ ải phụ thuộc chủ yếu vào việc điều tiết của 7 hồ chứa lớn trên thượng nguồn.
Theo thống kê giai đoạn 2019–2026, tổng lượng nước xả từ 7 hồ chứa lớn phục vụ đổ ải trung bình khoảng 3,69 tỷ m³ mỗi năm. Lượng nước này không chỉ phục vụ gieo cấy mà còn tác động trực tiếp đến dung tích còn lại của các hồ, trong khi sau thời kỳ đổ ải, các hồ vẫn phải tiếp tục điều tiết nước cho tưới dưỡng trong tháng 3, tháng 4 và đáp ứng những nhu cầu sử dụng nước khác ở hạ du.
Cùng với nông nghiệp, thủy điện là lĩnh vực có yêu cầu sử dụng nước lớn và giữ vai trò quan trọng đối với an ninh năng lượng. Toàn lưu vực hiện có 340 hồ thủy điện, tổng công suất 12.880 MW, chiếm khoảng 44% số hồ và 46% tổng công suất thủy điện cả nước. Riêng 7 hồ chứa lớn gồm Lai Châu, Sơn La, Bản Chát, Huội Quảng, Hòa Bình, Thác Bà và Tuyên Quang có tổng công suất 7.202 MW, chiếm 56% tổng công suất thủy điện trên lưu vực.
Các nhà máy thủy điện lớn, đặc biệt là Hòa Bình, Lai Châu, Sơn La và Tuyên Quang, không chỉ sản xuất điện mà còn có vai trò chiến lược trong điều tần, dự phòng công suất và bảo đảm an toàn, ổn định hệ thống điện quốc gia. Vì vậy, việc điều tiết nước phải tính đến yêu cầu vận hành hệ thống điện, nhất là khi nhu cầu điện tăng cao trong các tháng nắng nóng.
Nhu cầu nước phục vụ đổ ải, tưới dưỡng vụ Đông Xuân tập trung chủ yếu từ tháng 1 đến tháng 4; trong khi nhu cầu điện thường tăng cao từ tháng 4, tháng 5 và có thể kéo dài đến tháng 8. Bên cạnh đó, các hồ còn phải duy trì dòng chảy tối thiểu trong suốt mùa cạn để bảo đảm nước cho sinh hoạt, sản xuất, giao thông thủy, môi trường và sinh thái. Khi nguồn nước về hồ suy giảm, việc đáp ứng đồng thời các mục tiêu này càng trở nên khó khăn.
Hai kịch bản sử dụng nước cho thấy áp lực lên hồ chứa
Kịch bản nguồn nước đã tính toán, đánh giá khả năng đáp ứng của 7 hồ chứa lớn theo hai phương án sử dụng nước, có xét đến tác động của El Niño và diễn biến nguồn nước trong mùa cạn.
Ở kịch bản thứ nhất, nhu cầu nước phục vụ đổ ải được giả định tương đương năm 2024, khoảng 2,8 tỷ m³; đồng thời đáp ứng các nhu cầu nước cho sinh hoạt, công nghiệp, sản xuất nông nghiệp, giao thông thủy, môi trường và phát điện. Theo tính toán, tổng dung tích 7 hồ chứa đến ngày 1/1/2027, trước thời kỳ đổ ải, dự kiến khoảng 25,5 tỷ m³, thấp hơn khoảng 3,5% so với trung bình thống kê.
Sau thời kỳ đổ ải, đến ngày 1/3/2027, tổng dung tích hồ có thể còn khoảng 22,4 tỷ m³, thiếu hụt khoảng 1 tỷ m³ so với yêu cầu dung tích tối thiểu để đáp ứng nhu cầu điện trong các tháng cao điểm nắng nóng và yêu cầu tăng trưởng kinh tế – xã hội. Đến ngày 1/4/2027, tổng dung tích dự kiến còn khoảng 21,4 tỷ m³, mức thiếu hụt tăng lên khoảng 1,39 tỷ m³.
Đáng lưu ý, nếu nhu cầu nước phục vụ phát điện tăng cao trong các tháng 4, 5, 6 và 7/2027, hoặc xảy ra thiếu hụt các nguồn điện khác, nguồn nước của 7 hồ có nguy cơ không đáp ứng yêu cầu của hệ thống điện từ đầu tháng 6/2027. Khi đó, nguy cơ thiếu hụt khoảng 1,5 tỷ m³ nước để bảo đảm cấp nước cho sinh hoạt và môi trường cũng được đặt ra. Trường hợp dòng chảy về hồ trong các tháng 4–6/2027 tiếp tục suy giảm tương tự các năm 2019–2020 và 2023–2024, nguy cơ không đáp ứng yêu cầu hệ thống điện có thể xuất hiện sớm hơn, từ tháng 5/2027.
Ở kịch bản thứ hai, nhu cầu nước phục vụ đổ ải được giả định tương đương năm 2025, khoảng 3,2 tỷ m³; các nhu cầu sử dụng nước khác tương tự kịch bản thứ nhất. Với lượng nước đổ ải tăng thêm, tổng dung tích 7 hồ đến ngày 1/3/2027 dự kiến còn khoảng 21,9 tỷ m³, thiếu hụt khoảng 1,48 tỷ m³ so với yêu cầu dung tích tối thiểu. Đến ngày 1/4/2027, dung tích có thể giảm còn khoảng 20,9 tỷ m³, mức thiếu hụt tăng lên khoảng 1,89 tỷ m³.
Trong trường hợp nhu cầu phát điện tăng cao vào thời kỳ nắng nóng, nguồn nước của các hồ có nguy cơ không đáp ứng yêu cầu hệ thống điện từ cuối tháng 5/2027; đồng thời có thể thiếu hụt khoảng 2,1 tỷ m³ để bảo đảm cấp nước cho sinh hoạt và môi trường. Nếu dòng chảy về hồ tiếp tục suy giảm trong các tháng 4–6/2027, nguy cơ thiếu hụt có thể nghiêm trọng hơn, với khả năng các hồ không đáp ứng yêu cầu của hệ thống điện từ đầu tháng 5 và thiếu khoảng 4,2 tỷ m³ nước cho sinh hoạt, môi trường; mực nước hầu hết các hồ có thể về mực nước chết từ đầu tháng 6/2027.
Những kết quả tính toán này cho thấy dung tích tích trữ đầu mùa cạn dù tương đối cao vẫn cần được quản lý chặt chẽ. Nếu lượng nước xả cho từng mục đích không được tính toán, phối hợp hợp lý, áp lực thiếu nước có thể xuất hiện đồng thời ở nhiều lĩnh vực, đặc biệt trong giai đoạn nhu cầu điện tăng cao và dòng chảy về hồ suy giảm.
Không chỉ thiếu nước, khả năng lấy nước ở hạ du cũng là thách thức
Một vấn đề đáng lưu ý được Kịch bản chỉ ra là khả năng tiếp cận nguồn nước sau điều tiết của các hồ chứa đang chịu tác động từ tình trạng hạ thấp lòng dẫn. Từ năm 2019 đến nay, lòng dẫn đoạn sông Đà phía hạ lưu thủy điện Hòa Bình đã hạ thấp khoảng 2,6 m; khu vực sông Hồng tại trạm thủy văn Sơn Tây hạ thấp khoảng 1 m. Diễn biến này ảnh hưởng trực tiếp đến các công trình khai thác nước dọc sông Đà, sông Hồng, nhất là khi mực nước sông thấp hơn cao trình lấy nước thiết kế, kết hợp với bồi lấp tại cửa lấy nước.
Đối với Hà Nội, ba nhà máy nước Sông Đà, sông Đà – Ba Vì và Xuân Mai có tổng công suất khoảng 860.000 m³/ngày đêm, đảm nhiệm khoảng 40% lượng nước cấp cho sinh hoạt, sản xuất của thành phố. Khi mực nước sông Đà hạ thấp, khả năng khai thác nước của các nhà máy này có thể bị ảnh hưởng. Tương tự, các trạm bơm Trung Hà, Bạch Hạc, Đại Định cũng gặp khó khăn trong việc lấy nước phục vụ sản xuất nông nghiệp khu vực trung du.
Nguồn nước suy giảm, lòng dẫn hạ thấp và nhu cầu sử dụng nước không đồng thời giữa các ngành còn có thể làm giảm dòng chảy tự nhiên, gia tăng ô nhiễm và xâm nhập mặn. Trong những năm El Niño điển hình (các năm 2019 -2020, 2023-2024), ô nhiễm từng xuất hiện tại 18/30 hệ thống công trình thủy lợi lớn phía hạ lưu; một số hệ thống như Bắc Đuống, sông Nhuệ, Bắc Hưng Hải ghi nhận mức độ ô nhiễm nghiêm trọng tại nhiều vị trí. Tại các khu vực cửa sông, ven biển như Hải Phòng, Hưng Yên, Ninh Bình, xâm nhập mặn thường gia tăng vào tháng 1–3, trùng với thời kỳ nhu cầu lấy nước tăng cao.
Vì vậy, điều hành nguồn nước không thể chỉ căn cứ vào lượng nước tích trữ trong hồ hoặc lưu lượng xả xuống hạ du. Khả năng lấy nước của từng công trình, điều kiện lòng dẫn, chất lượng nước, độ mặn và năng lực dẫn, trữ nước của hệ thống thủy lợi cũng cần được tính toán đồng bộ.
Điều hành linh hoạt, ưu tiên nước sinh hoạt và các nhu cầu thiết yếu
Trước nguy cơ thiếu nước, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề nghị các bộ, ngành, địa phương khẩn trương xây dựng kế hoạch khai thác, sử dụng nước trên nguyên tắc tiết kiệm, tránh thất thoát, lãng phí và có phương án dự phòng cho những tháng cuối mùa cạn. Việc lập kế hoạch cần gắn với phương án điều hòa, phân phối tài nguyên nước phù hợp với diễn biến thời tiết và khả năng nguồn nước thực tế.
Đối với các hồ chứa, cần rà soát, điều chỉnh chế độ vận hành theo hướng linh hoạt trong từng thời kỳ; ưu tiên bảo đảm nước cho sinh hoạt và các hoạt động sản xuất thiết yếu ở hạ lưu, đồng thời giữ nước để đáp ứng nhu cầu phát điện trong giai đoạn nắng nóng cao điểm và duy trì dòng chảy tối thiểu trong suốt mùa cạn. Bộ Công Thương được đề nghị chỉ đạo tính toán phương án vận hành linh hoạt các hồ thủy điện lớn, đồng thời rà soát, điều chỉnh cơ cấu nguồn điện phù hợp với khả năng nguồn nước, tăng cường huy động các nguồn năng lượng khác để giảm áp lực lên hệ thống hồ chứa.
Đối với cấp nước sinh hoạt, cần rà soát khả năng bảo đảm cấp nước an toàn cho các đô thị, nhất là những công trình khai thác trực tiếp từ sông không có hồ điều tiết, công trình phụ thuộc vào hồ chứa thượng lưu và các nhà máy nước lớn. Các địa phương cần chuẩn bị nguồn, công suất dự phòng; tăng cường kết nối hạ tầng giữa các vùng cấp nước; giảm thất thoát nước sạch và xây dựng phương án cấp nước thay thế cho khu vực có nguy cơ thiếu nước.
Riêng khu vực Hà Nội, các đơn vị quản lý, vận hành ba nhà máy nước Sông Đà, sông Đà – Ba Vì và Xuân Mai cần phối hợp chặt chẽ với đơn vị vận hành hồ Hòa Bình để xây dựng kế hoạch điều tiết tại khu vực khai thác, bảo đảm cấp nước ổn định, an toàn. Đồng thời, cần chủ động bổ sung phương án khai thác nguồn nước, giảm sự phụ thuộc vào chế độ vận hành của một hồ chứa.
Đối với sản xuất nông nghiệp, Kịch bản khuyến nghị lượng nước phục vụ đổ ải trong khoảng 2,8–3,2 tỷ m³, hạn chế tối đa vượt quá 3,5 tỷ m³. Các địa phương cần tối ưu hóa việc lấy nước, vận hành hiệu quả công trình thủy lợi theo đúng kế hoạch tập trung, hạn chế phát sinh nhu cầu lấy nước ngoài các đợt đã được bố trí. Những khu vực khó khăn về cấp nước tưới cần được rà soát để bổ sung nguồn nước hoặc xem xét chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp.
Cùng với đó, cần nạo vét kênh mương, cửa lấy nước của trạm bơm, cống; rà soát khả năng lấy nước và chuẩn bị trạm bơm dã chiến tại những vị trí không bảo đảm. Các địa phương ven biển cần tăng cường khả năng lấy và trữ nước vào thời điểm độ mặn phù hợp; kiểm soát nguồn thải, theo dõi chất lượng nước tại các hệ thống thủy lợi có nguy cơ ô nhiễm, xâm nhập mặn.
Một yêu cầu quan trọng khác là tăng cường theo dõi, cập nhật diễn biến nguồn nước. Cục Quản lý tài nguyên nước được giao chủ trì, phối hợp với các đơn vị liên quan xây dựng, cập nhật phương án điều hòa, phân phối tài nguyên nước; định kỳ hằng tháng báo cáo Bộ Nông nghiệp và Môi trường về hiện trạng, trạng thái nguồn nước và tình hình triển khai Kịch bản. Trường hợp xuất hiện diễn biến khí tượng, thủy văn bất thường hoặc phát sinh yêu cầu mới đối với nguồn nước, Kịch bản sẽ được tính toán, cập nhật và trình cấp có thẩm quyền xem xét.
Kịch bản nguồn nước mùa cạn 2026–2027 cho thấy, bảo đảm an ninh nguồn nước trên lưu vực sông Hồng – Thái Bình không chỉ là bài toán tích trữ và phân bổ lượng nước hiện có, mà còn là yêu cầu phối hợp đồng bộ giữa quản lý hồ chứa, vận hành hệ thống điện, cấp nước đô thị, sản xuất nông nghiệp và bảo vệ chất lượng nguồn nước. Chủ động điều hành từ đầu mùa cạn, sử dụng nước tiết kiệm và có phương án dự phòng cho giai đoạn nắng nóng sẽ là yếu tố then chốt để hạn chế rủi ro, bảo đảm các nhu cầu thiết yếu và duy trì an ninh nguồn nước trên toàn lưu vực.