Hợp tác Việt Nam - Hà Lan: Mở hướng tiếp cận mới trong bảo vệ tài nguyên nước dưới đất

Hội thảo được tổ chức trong bối cảnh Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức về an ninh nguồn nước, nhất là tình trạng thiếu nước theo mùa, suy giảm mực nước dưới đất, xâm nhập mặn và tác động ngày càng gia tăng của biến đổi khí hậu. Đây cũng là hoạt động hỗ trợ triển khai Luật Tài nguyên nước năm 2023 và các văn bản hướng dẫn thi hành, góp phần thúc đẩy quản lý, bảo vệ và sử dụng bền vững tài nguyên nước.

MAR – giải pháp bổ trợ bảo vệ và phục hồi nguồn nước dưới đất

Phát biểu tại hội thảo, Phó Cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên nước Ngô Mạnh Hà cho biết, thời gian qua, việc hoàn thiện thể chế, chính sách và triển khai các giải pháp quản lý, đặc biệt là kiểm soát, hạn chế khai thác nước dưới đất tại những khu vực có nguy cơ suy giảm, đã mang lại chuyển biến tích cực ở một số địa phương. Mực nước dưới đất tại một số khu vực, điển hình như TP Hồ Chí Minh và vùng lân cận, từng bước được phục hồi.

Tuy nhiên, tại nhiều khu vực khác, nhất là vùng Nam sông Hậu và bán đảo Cà Mau, áp lực khai thác, sử dụng nước dưới đất vẫn lớn; mực nước tại một số tầng chứa nước tiếp tục có xu hướng suy giảm. Thực tế này đặt ra yêu cầu không chỉ kiểm soát hoạt động khai thác mà còn cần nghiên cứu các giải pháp chủ động bổ cập, phục hồi và bảo vệ nguồn nước dưới đất.

Theo Phó Cục trưởng Ngô Mạnh Hà, bổ cập tầng chứa nước có kiểm soát (Managed Aquifer Recharge – MAR) là một trong những giải pháp tiềm năng, góp phần tăng khả năng lưu trữ nước, hỗ trợ phục hồi nguồn nước dưới đất, bảo đảm an ninh nguồn nước và nâng cao năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu.

Đánh giá về những thách thức tại Đồng bằng sông Cửu Long, bà Merel van der Ven, Bí thư thứ nhất về Nước và Khí hậu, Đại sứ quán Vương quốc Hà Lan tại Việt Nam cho rằng, khu vực đang chịu tác động đồng thời của mặn hóa nguồn nước mặt, nước dưới đất, khai thác nước ngầm quá mức gây sụt lún đất và nước biển dâng. Trong khi đó, các mùa khô ngày càng khắc nghiệt khiến việc tiếp cận nguồn nước ngọt trở thành thách thức đối với đời sống dân cư và hoạt động kinh tế, đặc biệt là sản xuất nông nghiệp.

Bà Merel van der Ven nhận định, bổ cập nước vào các tầng chứa nước khác nhau, từ tầng nông đến tầng sâu, có thể góp phần giảm áp lực khai thác nguồn nước tự nhiên, đồng thời hỗ trợ bảo vệ nguồn nước ngọt. Đây cũng là một trong những nội dung hợp tác trọng điểm giữa Việt Nam và Hà Lan trong lĩnh vực thích ứng với biến đổi khí hậu và quản lý tài nguyên nước.

Cùng quan điểm, ông Marnix van der Vat, chuyên gia cao cấp về quản lý tài nguyên nước và rủi ro lũ lụt của Viện Deltares, nhấn mạnh MAR có ý nghĩa trên cả hai phương diện: tăng cường bảo đảm nguồn cung nước ngọt và bảo vệ các tầng chứa nước. Việc bảo vệ nguồn nước dưới đất không chỉ đáp ứng nhu cầu sử dụng nước mà còn góp phần hạn chế nguy cơ sụt lún đất tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Hoàn thiện hướng dẫn kỹ thuật, bảo đảm điều kiện triển khai

Trao đổi tại hội thảo, MAR là quá trình đưa nguồn nước như nước mưa, nước sông, hồ hoặc nước đã qua xử lý vào tầng chứa nước phù hợp, trên cơ sở kiểm soát chất lượng và lưu lượng đầu vào. Nguồn nước được bổ cập và lưu trữ dưới đất để phục vụ thu hồi, sử dụng hoặc mang lại lợi ích môi trường. Giải pháp này có thể góp phần tăng trữ lượng nước dưới đất, hỗ trợ phục hồi mực nước, hạn chế xâm nhập mặn tại những khu vực phù hợp và điều hòa nguồn nước theo mùa.

Thực tiễn nghiên cứu, thử nghiệm tại Việt Nam đã bước đầu cung cấp cơ sở kỹ thuật cho việc xem xét khả năng áp dụng MAR. Một số hướng nghiên cứu được đề cập gồm bổ cập và thu hồi nước qua giếng, hệ thống hồ hoặc bồn thấm, thấm lọc bờ sông; trong đó có các nghiên cứu, mô hình tại Vị Thanh, Chư Păh, Cát Nhơn, Hà Nội và mô hình MAR tại Ngã Bảy. Tuy nhiên, hoạt động nghiên cứu, thí điểm chưa đồng nghĩa với khả năng triển khai đại trà.

Việc lựa chọn giải pháp cần căn cứ đặc điểm địa chất thủy văn, cấu trúc và khả năng tiếp nhận nước của tầng chứa nước, trữ lượng, hướng dòng chảy, chất lượng và tính ổn định của nguồn nước bổ cập. Đồng thời, cần đánh giá hiệu quả kinh tế, môi trường, yêu cầu pháp lý và năng lực quản lý, vận hành. Công tác quan trắc phải được duy trì để theo dõi biến đổi chất lượng nước, nguy cơ tắc nghẽn, áp lực và hiệu suất hệ thống.

Trong khuôn khổ hội thảo, các đại biểu trao đổi về mục tiêu, loại hình, quy trình phát triển dự án MAR; yêu cầu kỹ thuật trong sàng lọc, lựa chọn địa điểm, đánh giá tính khả thi, thiết kế, triển khai và vận hành hệ thống. Các phiên thảo luận, thực hành tập trung vào xây dựng phương án, chuẩn bị hồ sơ đề xuất và đánh giá kỹ thuật hồ sơ, qua đó làm rõ yêu cầu dữ liệu, minh chứng và những khó khăn có thể phát sinh trong thực tế.

Đáng chú ý, Cục Quản lý tài nguyên nước đang phối hợp với Viện Deltares và các chuyên gia xây dựng dự thảo “Hướng dẫn kỹ thuật bổ cập tầng chứa nước có kiểm soát (MAR) tại Việt Nam”. Dự thảo gồm 9 chương, bao quát các bước từ giới thiệu chung, sàng lọc ban đầu, đánh giá tính khả thi, thiết kế hệ thống, chuẩn bị hồ sơ, quan trắc và quản lý thích ứng, thẩm định kỹ thuật đến vận hành thử nghiệm và vận hành hệ thống; kèm theo 6 phụ lục biểu mẫu, bảng kiểm và tài liệu hỗ trợ.

Hướng dẫn được xây dựng nhằm chuẩn hóa phương pháp tiếp cận, hỗ trợ chủ đầu tư, đơn vị tư vấn và cơ quan quản lý trong quá trình nghiên cứu, đánh giá, thiết kế, triển khai và giám sát dự án. Nội dung kỹ thuật được đặt trong khuôn khổ pháp luật hiện hành, trong đó có Luật Tài nguyên nước năm 2023, Nghị định số 53/2024/NĐ-CP, Thông tư số 03/2024/TT-BTNMT được sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư số 06/2026/TT-BNNMT và các quy chuẩn liên quan. Tuy nhiên, Hướng dẫn không thay thế quy định pháp luật về điều kiện, hồ sơ, trình tự, thẩm quyền và thời hạn thực hiện.

Thông qua hội thảo, các ý kiến đóng góp của chuyên gia trong nước, quốc tế, cơ quan quản lý, doanh nghiệp và đơn vị tư vấn sẽ là cơ sở để tiếp tục rà soát, hoàn thiện hướng dẫn theo hướng khoa học, khả thi, phù hợp với điều kiện thực tiễn. Đây cũng là nền tảng thúc đẩy nghiên cứu, thí điểm và từng bước ứng dụng MAR có kiểm soát, an toàn, hiệu quả, góp phần phục hồi nguồn nước dưới đất và tăng cường an ninh nguồn nước tại Đồng bằng sông Cửu Long cũng như các khu vực có điều kiện phù hợp trên cả nước.