Phục hồi các dòng sông: Cần giải pháp đồng bộ trên toàn lưu vực

08:00 21/11/2026

Trước thực trạng suy thoái, ô nhiễm và cạn kiệt nguồn nước tại nhiều lưu vực sông, đặc biệt là các hệ thống sông liên tỉnh như Nhuệ - Đáy, Bắc Hưng Hải và Ngũ Huyện Khê, yêu cầu cấp thiết hiện nay là đổi mới phương thức quản lý, tăng cường phối hợp liên vùng và triển khai các giải pháp phục hồi mang tính tổng thể, khả thi, Phó Cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên nước Nguyễn Hồng Hiếu đã có cuộc trao đổi với phóng viên báo chí nhằm làm rõ những điểm nghẽn trong thực tiễn, định hướng phục hồi các dòng sông và giải pháp tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu phục vụ quản lý tài nguyên nước trong thời gian tới.

Phóng viên (PV): Thưa ông, từ thực tiễn ô nhiễm tại các lưu vực sông, đặc biệt là hệ thống sông Nhuệ - Đáy và Bắc Hưng Hải, theo ông đâu là những điểm nghẽn lớn nhất trong công tác quản lý, kiểm soát chất lượng nguồn nước hiện nay?


Phó Cục trưởng Nguyễn Hồng Hiếu: Thực trạng suy thoái, cạn kiệt và ô nhiễm nguồn nước tại một số lưu vực sông, đặc biệt là các hệ thống sông Nhuệ - Đáy, Bắc Hưng Hải và Ngũ Huyện Khê, đang đặt ra những thách thức lớn đối với công tác quản lý tài nguyên nước và bảo vệ môi trường. Qua thực tiễn quản lý và kết quả nghiên cứu, đánh giá trong quá trình xây dựng Đề án phục hồi nguồn nước, chúng tôi nhận thấy một số điểm nghẽn chủ yếu sau:


Thứ nhất, nguồn nước đã trong tình trạng bị suy thoái, cạn kiệt, ô nhiễm nhưng lượng nước thải sinh hoạt, công nghiệp, làng nghề tiếp tục gia tăng, nhiều nguồn thải chưa được thu gom, xử lý đáp ứng yêu cầu (đặc biệt là nước thải sinh hoạt, nước thải đô thị) làm cho tình trạng ô nhiễm ngày càng nghiêm trọng.


Thứ hai, tình trạng hạ thấp lòng dẫn trên các dòng sông (ví dụ như sông Hồng, sông Đuống) trong những năm qua đã làm suy giảm khả năng lấy nước vào các hệ thống sông, kênh, rạch nội vùng, nhất là trong mùa cạn. Nhiều công trình lấy nước được xây dựng trước đây không còn phát huy hiệu quả như thiết kế, nguồn nước bổ sung thiếu, dẫn đến dòng chảy lưu thông kém, khả năng tự làm sạch của các dòng sông, kênh, rạch bị suy giảm.

Phó Cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên nước Nguyễn Hồng Hiếu

Thứ ba, nhiều công trình, hệ thống công trình và việc vận hành, điều tiết nguồn nước chưa đáp ứng yêu cầu để phục hồi được nguồn nước. Nhiều công trình thủy lợi, công trình điều tiết, dẫn nước được xây dựng từ lâu, chủ yếu phục vụ mục tiêu tưới, tiêu nông nghiệp, chưa được đầu tư, nâng cấp đồng bộ để đáp ứng yêu cầu đa mục tiêu, nhất là duy trì dòng chảy, cải thiện chất lượng nước và phục hồi hệ sinh thái. Việc vận hành các công trình còn thiếu sự phối hợp đồng bộ trên toàn hệ thống, làm hạn chế khả năng điều hòa, phân phối và bổ sung nguồn nước.


Thứ tư, việc quản lý nguồn nước còn thiếu tính đồng bộ, thống nhất trên phạm vi lưu vực sông. Nguồn nước có tính liên vùng, liên tỉnh nhưng hoạt động đầu tư công trình, kiểm soát ô nhiễm và tổ chức thực hiện các giải pháp vẫn chủ yếu theo địa giới hành chính. Sự phối hợp giữa các địa phương, giữa các lĩnh vực tài nguyên nước, môi trường, thủy lợi và phát triển đô thị có lúc, có nơi chưa chặt chẽ, dẫn đến các giải pháp còn phân tán, thiếu kết nối và chưa giải quyết được căn bản các vấn đề của toàn lưu vực.


Thứ năm, nguồn lực đầu tư và công cụ hỗ trợ quản lý còn hạn chế. Việc phục hồi các dòng sông đòi hỏi nguồn lực rất lớn, thời gian thực hiện dài và sự tham gia của nhiều ngành, địa phương. Trong khi đó, cơ chế huy động nguồn lực ngoài xã hội chưa thực sự hiệu quả; hệ thống quan trắc, giám sát, chia sẻ dữ liệu về số lượng, chất lượng nguồn nước và các nguồn gây ô nhiễm chưa đồng bộ, ảnh hưởng đến khả năng cảnh báo, điều hành và kiểm soát ô nhiễm.


Từ những vấn đề trên có thể thấy, để giải quyết căn bản tình trạng ô nhiễm tại các dòng sông, không thể chỉ tập trung kiểm soát, xử lý nước thải mà phải đồng thời có các giải pháp khôi phục dòng chảy, điều hòa, phân phối nguồn nước, cải thiện khả năng tự làm sạch và phục hồi các chức năng của nguồn nước. Đây cũng chính là cách tiếp cận quản lý tổng hợp tài nguyên nước theo lưu vực sông mà Luật Tài nguyên nước năm 2023 và đang được Bộ Nông nghiệp và Môi trường cụ thể hóa trong các chương trình, đề án phục hồi nguồn nước.


PV: Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang xây dựng danh mục các nguồn nước suy thoái, ô nhiễm, cạn kiệt cần phục hồi, đồng thời triển khai các nhiệm vụ liên quan đến phục hồi nguồn nước trong giai đoạn 2026-2030. Xin ông cho biết những định hướng và giải pháp trọng tâm nào sẽ được ưu tiên để bảo đảm việc phục hồi các dòng sông được thực hiện đồng bộ, hiệu quả, đặc biệt đối với các lưu vực sông liên tỉnh?


Phó Cục trưởng Nguyễn Hồng Hiếu: Luật Tài nguyên nước năm 2023 đã xác định rõ yêu cầu quản lý tổng hợp, bảo vệ và phục hồi các nguồn nước bị suy thoái, cạn kiệt, ô nhiễm. Theo đó, việc phục hồi phải được thực hiện có trọng tâm, trọng điểm, phù hợp với đặc điểm của từng nguồn nước và điều kiện thực tế, đồng thời bảo đảm sự phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức và địa phương có liên quan.


Thực hiện quy định của Luật và chỉ đạo của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang triển khai xây dựng danh mục các nguồn nước bị suy thoái, cạn kiệt, ô nhiễm cần phục hồi. Đồng thời, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã xây dựng, trình Thủ tướng Chính phủ xem xét, phê duyệt Đề án phục hồi các nguồn nước bị suy thoái, cạn kiệt và ô nhiễm trên các sông Bắc Hưng Hải, Nhuệ - Đáy và Ngũ Huyện Khê.


Quan điểm xuyên suốt là phục hồi nguồn nước phải được thực hiện tổng thể, đồng bộ trên phạm vi toàn lưu vực, kết hợp chặt chẽ giữa kiểm soát ô nhiễm, khôi phục dòng chảy, điều hòa, phân phối nguồn nước và phục hồi hệ sinh thái. Các giải pháp cũng cần gắn với quy hoạch, phát triển kinh tế - xã hội, quá trình đô thị hóa và yêu cầu nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.


Trên cơ sở đó, chúng tôi xác định một số nhóm giải pháp trọng tâm cần ưu tiên triển khai.


Trước hết, cần tập trung nguồn lực cho việc khôi phục dòng chảy, tạo nguồn và bổ sung nguồn nước cho các dòng sông bị suy thoái, cạn kiệt, ô nhiễm, đây là một trong những giải pháp có tính đột phá trong Đề án phục hồi các nguồn nước bị suy thoái, cạn kiệt và ô nhiễm các sông Bắc Hưng Hải, Nhuệ-Đáy, Ngũ Huyện Khê đang trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt.


Thứ hai, kiểm soát chặt chẽ các nguồn gây ô nhiễm, đẩy mạnh thu gom, xử lý nước thải. Việc khôi phục dòng chảy phải được triển khai đồng bộ với các giải pháp kiểm soát ô nhiễm từ nước thải sinh hoạt, công nghiệp, làng nghề và các hoạt động sản xuất, kinh doanh. Trong đó, ưu tiên đầu tư hệ thống thu gom, xử lý nước thải tại các khu vực ô nhiễm nghiêm trọng; tăng cường giám sát, kiểm soát các nguồn xả thải vào sông; khuyến khích tuần hoàn, tái sử dụng nước và giảm thiểu lượng nước thải phát sinh.


Thứ ba, gắn phục hồi nguồn nước với phục hồi hệ sinh thái và tái cấu trúc không gian phát triển ven sông để phát huy giá trị của dòng sông. Việc phục hồi các dòng sông không chỉ hướng đến cải thiện số lượng, chất lượng nước mà còn từng bước khôi phục các chức năng sinh thái, tạo lập hành lang xanh, không gian công cộng, cảnh quan đô thị và phát triển các hoạt động kinh tế phù hợp ven sông. Qua đó, biến các dòng sông từ những khu vực bị ô nhiễm, suy thoái trở thành nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội bền vững.


Thứ tư, đổi mới cơ chế huy động nguồn lực, phát huy vai trò của doanh nghiệp và cộng đồng. Bên cạnh nguồn vốn ngân sách nhà nước dành cho các nhiệm vụ, công trình thiết yếu, cần nghiên cứu các cơ chế, chính sách để thu hút nguồn lực xã hội, đặc biệt là khu vực kinh tế tư nhân, tham gia đầu tư hạ tầng xử lý nước thải, công trình phục hồi nguồn nước và phát triển không gian ven sông. Việc huy động nguồn lực phải gắn với hiệu quả đầu tư, trách nhiệm quản lý, vận hành và duy trì kết quả phục hồi lâu dài.


Thứ năm, hiện đại hóa quan trắc, giám sát và ứng dụng khoa học, công nghệ trong lựa chọn, điều hành và đánh giá các giải pháp phục hồi. Từng bước hiện đại hóa hệ thống quan trắc, giám sát số lượng, chất lượng nguồn nước; ứng dụng các mô hình tính toán, công cụ hỗ trợ ra quyết định để lựa chọn phương án điều hòa, phân phối nguồn nước và đánh giá hiệu quả các giải pháp phục hồi.


Thứ sáu, đối với các sông liên tỉnh, việc triển khai kế hoạch, giải pháp phục hồi phải thống nhất trên toàn lưu vực, xác định rõ nhiệm vụ, trách nhiệm, nguồn lực và tiến độ của từng cơ quan, địa phương.


Có thể nói, mục tiêu cuối cùng của phục hồi nguồn nước không chỉ là làm sạch các dòng sông mà phải khôi phục được dòng chảy, các chức năng của nguồn nước và giá trị sinh thái, kinh tế, xã hội mà các dòng sông mang lại. Đây cũng là định hướng quan trọng để từng bước nhân rộng các mô hình phục hồi nguồn nước trên phạm vi cả nước.

Ảnh minh họa

PV: Được biết, Hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu tài nguyên nước quốc gia dự kiến vận hành năm 2028. Vậy trong thời gian chờ hệ thống này, Cục Quản lý tài nguyên nước sẽ có những giải pháp gì để thúc đẩy kết nối, chia sẻ dữ liệu quan trắc, giám sát khai thác và sử dụng nước giữa các địa phương, qua đó nâng cao năng lực cảnh báo, kiểm soát ô nhiễm và chủ động bảo vệ nguồn nước?


Phó Cục trưởng Nguyễn Hồng Hiếu: Thông tin, dữ liệu là nền tảng quan trọng để nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về tài nguyên nước, đặc biệt trong bối cảnh nguồn nước đang chịu nhiều sức ép từ biến đổi khí hậu, gia tăng nhu cầu khai thác, sử dụng nước và tình trạng ô nhiễm môi trường. Việc ứng dụng công nghệ số, tăng cường kết nối và chia sẻ dữ liệu không chỉ giúp nâng cao năng lực giám sát, dự báo, cảnh báo mà còn tạo cơ sở chuyển đổi phương thức quản lý tài nguyên nước theo hướng chủ động, hiện đại và dựa trên dữ liệu.


Hiện nay, Cục đang vận hành Hệ thống giám sát khai thác, sử dụng tài nguyên nước, Hệ thống giám sát vận hành liên hồ chứa và đang vận hành thử nghiệm Hệ thống cơ sở dữ liệu tài nguyên nước. Đây là những nền tảng quan trọng để theo dõi, giám sát hoạt động khai thác, sử dụng nước, vận hành các hồ chứa, đồng thời từng bước tổng hợp, quản lý và khai thác thông tin, dữ liệu tài nguyên nước trên phạm vi cả nước. Trên cơ sở các hệ thống hiện có, trong thời gian tới, Cục sẽ tiếp tục tập trung triển khai một số giải pháp trọng tâm.


Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện, nâng cao hiệu quả vận hành và kết nối các hệ thống thông tin, giám sát hiện có. Trong đó, tập trung rà soát, chuẩn hóa, cập nhật và tích hợp dữ liệu về hiện trạng, diễn biến nguồn nước, hoạt động khai thác, sử dụng nước, vận hành hồ chứa và các thông tin có liên quan; từng bước bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất, liên thông giữa các hệ thống, hướng tới tích hợp vào Hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu tài nguyên nước quốc gia.


Thứ hai, tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan quản lý tài nguyên nước ở Trung ương và địa phương, các tổ chức, đơn vị quản lý, vận hành công trình khai thác, sử dụng nước. Đặc biệt, phát huy hiệu quả dữ liệu quan trắc, giám sát tự động, trực tuyến để theo dõi thường xuyên diễn biến nguồn nước, hoạt động khai thác, sử dụng nước và vận hành các hồ chứa để tăng cường phục vụ công tác điều hòa, phân phối nguồn nước trên các lưu vực sông.


Thứ ba, đẩy mạnh kết nối, chia sẻ dữ liệu tài nguyên nước với các lĩnh vực khí tượng thủy văn, môi trường, thủy lợi và các lĩnh vực có liên quan. Việc tích hợp thông tin về số lượng, chất lượng nguồn nước, chế độ dòng chảy, nguồn gây ô nhiễm và hoạt động khai thác, sử dụng nước sẽ góp phần nâng cao khả năng phân tích, đánh giá, dự báo, cảnh báo sớm các nguy cơ ô nhiễm, suy thoái, cạn kiệt nguồn nước, đặc biệt đối với các lưu vực sông liên tỉnh.


Thứ tư, tăng cường ứng dụng công nghệ số, các mô hình tính toán và công cụ hỗ trợ ra quyết định trong quản lý tài nguyên nước. Hiện nay, trên cơ sở dữ liệu được cập nhật, kết nối và chia sẻ, từng bước nâng cao năng lực dự báo diễn biến nguồn nước, xây dựng kịch bản nguồn nước, phương án điều hòa, phân phối nước và chủ động ứng phó với các tình huống hạn hán, thiếu nước, ô nhiễm nguồn nước.


Có thể khẳng định rằng, việc xây dựng Hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu tài nguyên nước quốc gia không phải là điểm khởi đầu mà là bước phát triển tiếp theo trên nền tảng các hệ thống thông tin, giám sát đang được triển khai. Mục tiêu của chúng tôi là từng bước hình thành hệ thống dữ liệu tài nguyên nước thống nhất, đồng bộ, được cập nhật thường xuyên và chia sẻ hiệu quả, phục vụ quản lý tổng hợp tài nguyên nước theo lưu vực sông, góp phần nâng cao năng lực bảo vệ, phục hồi nguồn nước và bảo đảm an ninh nguồn nước quốc gia.