Lưu vực sông Hồng – Thái Bình: Cảnh báo nguy cơ thiếu nước trong mùa cạn 2026–2027

Ngày 12/11/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành Quyết định số 4265/QĐ-BNNMT về việc công bố Kịch bản nguồn nước trên lưu vực sông Hồng – Thái Bình mùa cạn năm 2026–2027. Kịch bản được tính toán, đánh giá trong thời gian từ tháng 11/2026 đến tháng 6/2027, trên phạm vi toàn lưu vực, bao gồm 5 tiểu lưu vực: sông Đà, sông Thao, sông Lô – Gâm, sông Cầu – Thương và vùng Đồng bằng sông Hồng.

Việc công bố Kịch bản nhằm phục vụ công tác điều hòa, phân phối tài nguyên nước, góp phần bảo đảm an ninh nguồn nước cho sinh hoạt, an ninh lương thực, an ninh năng lượng và các nhu cầu thiết yếu khác trong bối cảnh chịu tác động của El Niño. Đây cũng là căn cứ để các bộ, ngành, địa phương và tổ chức, cá nhân quản lý, vận hành công trình khai thác, sử dụng nước xây dựng kế hoạch phù hợp với diễn biến nguồn nước.

Kịch bản được xây dựng trên cơ sở tổng hợp nhiều nhóm thông tin, dữ liệu: hiện trạng nguồn nước mặt, nước dưới đất; lượng nước tích trữ trong các hồ chứa; nhu cầu khai thác, sử dụng nước của các ngành; xu thế diễn biến lượng mưa, dòng chảy, mực nước trong các tầng chứa nước và các thông tin dự báo khí tượng thủy văn. Việc đánh giá được thực hiện theo từng tháng trong kỳ công bố, qua đó nhận diện trạng thái nguồn nước, nguy cơ hạn hán, thiếu nước và những khu vực cần chủ động phương án ứng phó.

Chủ động nhận diện nguy cơ từ sớm

Theo nhận định của cơ quan chuyên môn, El Niño đã đạt cường độ rất mạnh, với chuẩn nhiệt độ mặt nước biển khu vực Niño 3.4 cao hơn trung bình nhiều năm 2,3°C. Hiện tượng này được dự báo tiếp tục duy trì cường độ rất mạnh trong giai đoạn tháng 11/2026 – 1/2027, với xác suất rất cao, khoảng 96%; từ tháng 2 đến tháng 4/2027, El Niño vẫn duy trì nhưng có xu hướng suy yếu, trước khi dần trở lại trạng thái trung tính vào nửa đầu mùa hè năm 2027.

Đáng chú ý, nhiệt độ trong giai đoạn tháng 11/2026 – 4/2027 được dự báo phổ biến cao hơn trung bình nhiều năm từ 1–2°C; trong tháng 5–6/2027 cao hơn từ 0,5–1,5°C. Nắng nóng có khả năng xuất hiện tại khu vực Tây Bắc vào khoảng cuối tháng 3/2027 và mở rộng trên phạm vi Bắc Bộ từ tháng 4/2027. Diễn biến này có thể làm gia tăng nhu cầu sử dụng nước, trong khi khả năng bổ sung nguồn nước tự nhiên bị hạn chế.

 

Mưa và dòng chảy trên nhiều sông có xu hướng suy giảm

Một trong những tín hiệu đáng lưu ý của Kịch bản là xu thế lượng mưa trong mùa cạn. Từ tháng 11/2026 đến tháng 6/2027, tổng lượng mưa trên toàn lưu vực nhìn chung có xu hướng thấp hơn trung bình nhiều năm. Riêng tháng 11/2026, lượng mưa tại các lưu vực sông Đà, sông Thao và sông Lô – Gâm có thể cao hơn trung bình nhiều năm từ 10–20%; các khu vực còn lại phổ biến ở mức xấp xỉ trung bình. Tuy nhiên, từ tháng 3 đến tháng 5/2027, một số tiểu lưu vực có khả năng thiếu hụt lượng mưa, trong đó tháng 4 dự báo thấp hơn từ 10–20 mm, tháng 5 thấp hơn từ 5–15% so với trung bình nhiều năm.

Cùng với xu thế mưa, dòng chảy trên nhiều sông được dự báo thiếu hụt đáng kể. Tại sông Đà, dòng chảy về hồ Hòa Bình có khả năng thấp hơn trung bình nhiều năm từ 20–33% trong tháng 11–12/2026 và từ 5–15% trong giai đoạn tháng 1–6/2027. Trên sông Lô, dòng chảy tại trạm thủy văn Tuyên Quang có thể thiếu hụt 42–60% trong hai tháng cuối năm 2026 và 60–65% trong các tháng đầu năm 2027. Sông Gâm và sông Chảy cũng được dự báo thiếu hụt dòng chảy, lần lượt ở mức 20–47% và 10–25% tùy từng thời kỳ.

Đáng chú ý, dòng chảy trên sông Thao tại trạm thủy văn Yên Bái có khả năng thiếu hụt từ 60–70% trong tháng 11–12/2026 và từ 68–74% trong giai đoạn tháng 1–6/2027. Trên sông Hồng tại trạm thủy văn Hà Nội, dòng chảy có thể thấp hơn trung bình nhiều năm từ 23–31% trong tháng 11–12/2026; từ tháng 1 đến tháng 6/2027 có thể xấp xỉ hoặc thiếu hụt từ 13–40%. Trong khi đó, dòng chảy trên sông Cầu tại trạm Gia Bảy dự báo thiếu hụt từ 25–30% trong suốt kỳ công bố; sông Lục Nam tại trạm Chũ có thể thiếu hụt từ 40–65% vào tháng 11–12/2026 và 30–35% trong các tháng tiếp theo.

Diễn biến mực nước tại trạm thủy văn Hà Nội trong những tháng cuối năm 2026 và đầu năm 2027 được dự báo có xu thế tương tự các năm hạn hán điển hình 2019–2020 và 2023–2024. Mực nước có thể thấp hơn trung bình nhiều năm từ 25–45 cm trong tháng 11, 12/2026 và từ 10–30 cm trong tháng 1–3/2027. Nếu dòng chảy tiếp tục suy giảm, việc khai thác nước ở hạ du, đặc biệt tại các công trình lấy nước phục vụ sản xuất nông nghiệp và cấp nước sinh hoạt, sẽ gặp thêm khó khăn.

Dung tích hồ chứa cơ bản được tích trữ nhưng áp lực vẫn lớn

Tính đến ngày 30/10/2026, tổng lượng nước tích trữ tại 7 hồ chứa lớn, quan trọng trên lưu vực gồm Lai Châu, Sơn La, Hòa Bình, Bản Chát, Huội Quảng, Thác Bà và Tuyên Quang đạt khoảng 25,6 tỷ m³, tương đương 92% dung tích toàn bộ. Lượng nước này thấp hơn trung bình giai đoạn 2016 đến nay khoảng 0,5 tỷ m³. Mực nước các hồ hiện thấp hơn mực nước dâng bình thường từ 1,3 m tại hồ Hòa Bình, Tuyên Quang đến 5,8 m tại hồ Lai Châu.

Việc các hồ chứa chủ động tích nước ngay sau khi kết thúc lũ chính vụ, từ ngày 24/8/2026, được thực hiện trên cơ sở nhận định ảnh hưởng của El Niño. Tuy nhiên, lượng nước tích trữ hiện tại không đồng nghĩa với việc nguồn nước có thể đáp ứng đầy đủ mọi nhu cầu trong toàn bộ mùa cạn. Bởi bên cạnh cấp nước cho sinh hoạt, sản xuất nông nghiệp và duy trì dòng chảy hạ du, các hồ còn phải thực hiện nhiệm vụ phát điện, đặc biệt trong thời kỳ nắng nóng cao điểm.

Ngoài 7 hồ chứa lớn, 30 hồ, cụm hồ chứa thủy lợi có dung tích từ 5 triệu m³ trở lên trên lưu vực có tổng dung tích thiết kế khoảng 806 triệu m³. Đến ngày 30/10/2026, tổng dung tích trữ đạt khoảng 727,5 triệu m³, tương đương trên 85% dung tích thiết kế. Một số hồ đạt tỷ lệ tích trữ cao như Cấm Sơn đạt 93%, Núi Cốc đạt 92,8%, Đồng Mô đạt 85%. Tuy vậy, vẫn có hồ mới đạt dưới 80% dung tích thiết kế, như Đại Lải, Bảo Linh, Gò Miếu, Đồng Mỏ, Phượng Mao và Suối Hai.

Bức tranh nguồn nước vì vậy có sự khác biệt giữa các khu vực, giữa hồ chứa lớn và các công trình thủy lợi vừa, nhỏ. Trong khi một số hồ đã tích trữ được lượng nước tương đối tốt, xu thế thiếu hụt mưa và dòng chảy trong những tháng tiếp theo vẫn đặt ra yêu cầu quản lý, sử dụng tiết kiệm và chủ động dự phòng.

Nguy cơ thiếu nước cục bộ tại nhiều khu vực

Kịch bản nhận định nguồn nước mặt tại các hồ chứa lớn, quan trọng và trên các sông thuộc các tiểu lưu vực đang ở trạng thái thiếu nước. Lượng nước có thể khai thác cơ bản bảo đảm cho sinh hoạt và an sinh xã hội, nhưng không thể đáp ứng đầy đủ nhu cầu của toàn bộ các ngành kinh tế và yêu cầu bảo vệ môi trường, nhất là khi nắng nóng diện rộng xuất hiện hoặc nhu cầu nước phát điện gia tăng trong các tháng 4–6/2027.

Tại lưu vực sông Đà, một số khu vực thượng nguồn có nguy cơ thiếu nước do lượng mưa mùa cạn dự báo thấp hơn trung bình nhiều năm từ 5–15%. Các khu vực có nguy cơ hạn hán, thiếu nước cục bộ được nhận diện tại một số xã thuộc Điện Biên, Lai Châu, Phú Thọ và Sơn La. Một số hồ chứa như Phượng Mao, Chiềng Khoi, Huổi Vanh và Suối Chiếu cũng tiềm ẩn nguy cơ thiếu nước trong các tháng 1–3/2027.

Trên lưu vực sông Lô – Gâm, nguy cơ thiếu nước tập trung tại một số khu vực thuộc Phú Thọ, Tuyên Quang và Lào Cai, nhất là các địa bàn thượng nguồn sông Miện, sông Gâm và lưu vực sông Chảy. Một số hồ chứa như Đồng Mỏ, Suối Sải, Cán Cấu và Km13 được cảnh báo có nguy cơ thiếu nước trong thời kỳ đầu năm 2027.

Đối với lưu vực sông Thao, nguy cơ thiếu nước cục bộ được nhận diện tại một số xã thuộc Phú Thọ và Lào Cai. Trên lưu vực sông Cầu – Thương, dù nhiều hồ chứa quy mô từ 5 triệu m³ trở lên đã tích trữ trên 90% dung tích thiết kế, một số hồ như Suối Cấy, Đại Lải, Gò Miếu, Bảo Linh và Đá Ong vẫn có lượng nước tích trữ thấp hơn mức này; đồng thời, lượng mưa tại khu vực các hồ có thể thiếu hụt trong các tháng đầu năm 2027.

Vùng Đồng bằng sông Hồng là khu vực có nhu cầu khai thác, sử dụng nước lớn nhất trên lưu vực. Nguồn nước mặt phục vụ sinh hoạt, sản xuất và nông nghiệp, nhất là thời kỳ đổ ải, phụ thuộc đáng kể vào khả năng điều tiết của hệ thống hồ chứa lớn thượng nguồn. Khi dòng chảy về hồ suy giảm, lòng dẫn hạ thấp và nhu cầu vận hành hồ thủy điện tăng trong thời kỳ nắng nóng, nguy cơ không lấy đủ nước cho sinh hoạt, sản xuất sẽ gia tăng. Kịch bản xác định một số xã, phường tại Hưng Yên và Ninh Bình có nguy cơ thiếu nước cục bộ.

Đối với nước dưới đất, đánh giá cho thấy nguồn nước trong giai đoạn tháng 11/2026 – 6/2027 cơ bản ở trạng thái ổn định, có khả năng hỗ trợ cấp nước khi nguồn nước mặt thiếu hụt. Tuy nhiên, nước dưới đất không thể được xem là nguồn thay thế có thể khai thác ngay ở mọi nơi. Việc bổ sung công trình khai thác phải được xem xét trên cơ sở thăm dò, đánh giá trữ lượng, chất lượng và kiểm soát mực nước khai thác theo quy định.

Chủ động ứng phó, bảo đảm an ninh nguồn nước

Bên cạnh thiếu hụt mưa và dòng chảy, Kịch bản cũng cảnh báo những rủi ro làm suy giảm khả năng tiếp cận nguồn nước ở hạ du. Tình trạng hạ thấp lòng dẫn trên một số đoạn sông Đà, sông Hồng đã ảnh hưởng đến hoạt động của các nhà máy nước và công trình thủy lợi. Mực nước thấp kết hợp với bồi lấp khu vực cửa lấy nước có thể khiến công trình không đạt cao trình khai thác thiết kế, làm giảm khả năng cấp nước cho sinh hoạt và sản xuất.

Nguồn nước suy giảm cũng làm gia tăng nguy cơ ô nhiễm và xâm nhập mặn. Trong các năm El Niño điển hình, tình trạng ô nhiễm từng xuất hiện tại nhiều hệ thống thủy lợi hạ lưu, trong đó có Bắc Đuống, sông Nhuệ và Bắc Hưng Hải. Xâm nhập mặn tại các khu vực cửa sông, ven biển như Hải Phòng, Hưng Yên và Ninh Bình cũng có diễn biến phức tạp, thường gia tăng vào các tháng 1–3, trùng với thời kỳ nhu cầu lấy nước tăng cao.

Trước những nguy cơ trên, Kịch bản đặt ra yêu cầu các bộ, ngành, địa phương và đơn vị khai thác, sử dụng nước phải khẩn trương xây dựng kế hoạch phù hợp; sử dụng nước tiết kiệm, tránh thất thoát, lãng phí; chủ động phương án dự phòng cho giai đoạn nắng nóng diện rộng. Việc vận hành hồ chứa cần linh hoạt theo diễn biến nguồn nước, ưu tiên cấp nước sinh hoạt và các hoạt động sản xuất thiết yếu, đồng thời bảo đảm hài hòa nhu cầu phát điện, tưới tiêu và duy trì dòng chảy tối thiểu.

Cùng với đó, cần rà soát năng lực lấy nước của các công trình, hệ thống thủy lợi; tăng cường nạo vét kênh mương, cửa lấy nước; kiểm soát nguồn thải, theo dõi chất lượng nước và xâm nhập mặn. Những địa phương có nguy cơ thiếu nước cục bộ cần chủ động điều chỉnh cơ cấu cây trồng, vật nuôi, rà soát diện tích sản xuất, bổ sung công trình trữ nước và chuẩn bị các nguồn cấp nước dự phòng.

DWRM