Đổi mới quản trị tài nguyên nước, chủ động ứng phó biến đổi khí hậu
Ngày 20/10, tại Hà Nội, Cục Quản lý tài nguyên nước phối hợp với Báo Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội thảo “Đưa Luật Tài nguyên nước vào cuộc sống: Chủ động nguồn nước, điều hòa và vận hành hiệu quả”.
Tham dự hội thảo có đại diện Cục Quản lý tài nguyên nước, Hội Đập lớn và Phát triển nguồn nước, Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia, Viện Quy hoạch thủy lợi, các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực thủy lợi, thủy điện cùng nhiều chuyên gia, nhà khoa học và đại biểu liên quan.
Đưa Luật Tài nguyên nước vào cuộc sống, chuyển từ nhận thức đến hành động
Phát biểu khai mạc hội thảo, bà Lý Thị Hồng Điệp, Phó Tổng Biên tập Báo Nông nghiệp và Môi trường, nhấn mạnh nước không phải là nguồn tài nguyên vô hạn. Trong khi nhu cầu khai thác, sử dụng nước liên tục gia tăng, biến đổi khí hậu, hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn và các hiện tượng thời tiết cực đoan đang tạo ra sức ép ngày càng lớn đối với công tác quản lý tài nguyên nước.
Thực tiễn đó đòi hỏi phải đổi mới căn bản tư duy và phương thức quản trị: từ quản lý nguồn nước sang quản trị an ninh nguồn nước; từ ứng phó bị động sang chủ động dự báo, điều hòa và phân phối; từ khai thác, sử dụng đơn thuần sang sử dụng tiết kiệm, hiệu quả, gắn với bảo vệ và phục hồi nguồn nước.
Theo bà Lý Thị Hồng Điệp, Luật Tài nguyên nước năm 2023 đã tạo lập nền tảng pháp lý quan trọng cho quá trình chuyển đổi này. Tuy nhiên, chính sách chỉ thực sự phát huy giá trị khi được triển khai hiệu quả trong thực tiễn. Những quy định của Luật cần được cụ thể hóa bằng cơ chế điều hành phù hợp, sự phối hợp đồng bộ giữa các ngành, các cấp và những chuyển biến thực chất trong hoạt động quản lý, khai thác, sử dụng nước.
Với tinh thần đó, Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Cục Quản lý tài nguyên nước tổ chức hội thảo trong khuôn khổ nhiệm vụ “Tuyên truyền Luật Tài nguyên nước: Từ kiến thức đến hành động”. Hoạt động này nhằm tạo diễn đàn trao đổi chính sách, kết nối cơ quan quản lý, nhà khoa học và doanh nghiệp; qua đó nhận diện những bất cập giữa quy định pháp luật với thực tiễn, đề xuất giải pháp tháo gỡ và thúc đẩy đưa Luật vào cuộc sống.
Việc tuyên truyền, phổ biến pháp luật không chỉ giúp người dân, doanh nghiệp hiểu đúng, thực hiện đúng quy định mà còn góp phần nâng cao ý thức, trách nhiệm trong bảo vệ, khai thác và sử dụng tài nguyên nước. Đối với lĩnh vực tài nguyên nước, yêu cầu này càng có ý nghĩa bởi mỗi quyết định về điều hòa, phân phối nguồn nước đều có thể tác động trực tiếp đến đời sống người dân, hoạt động sản xuất và sự phát triển của các địa phương.
Thông qua chuỗi hội thảo được tổ chức tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, Báo Nông nghiệp và Môi trường mong muốn cùng Cục Quản lý tài nguyên nước và các cơ quan, đơn vị liên quan thúc đẩy đối thoại chính sách thực chất, lắng nghe những vấn đề phát sinh từ cơ sở, tổng hợp các kiến nghị xác đáng và chuyển tải đến cơ quan có thẩm quyền. Những kinh nghiệm, sáng kiến và mô hình hiệu quả cũng sẽ được lan tỏa thông qua các sản phẩm báo chí, góp phần chuyển hóa quy định pháp luật thành nhận thức, trách nhiệm và hành động cụ thể trong xã hội.
Quản lý thống nhất theo lưu vực sông, sử dụng nước tiết kiệm và hiệu quả
Giới thiệu hệ thống pháp luật về tài nguyên nước, ThS. Nguyễn Thị Phương, Phó Trưởng phòng Lưu vực sông Hồng - Thái Bình, Cục Quản lý tài nguyên nước cho biết, Luật Tài nguyên nước năm 2023 gồm 10 chương, 86 điều, quy định toàn diện về bảo vệ, điều hòa, phân phối, khai thác, sử dụng và phục hồi nguồn nước.
Một trong những nguyên tắc xuyên suốt của Luật là quản lý thống nhất theo lưu vực sông và nguồn nước, kết hợp với địa giới hành chính. Việc khai thác, sử dụng nước phải phù hợp với khả năng đáp ứng của nguồn nước, quy hoạch và phương án điều hòa, phân phối, bảo đảm tiết kiệm, hiệu quả, phục vụ nhiều mục đích.
Danh mục lưu vực sông, danh mục nguồn nước là căn cứ triển khai các hoạt động quản lý. Hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu tài nguyên nước quốc gia được tổ chức tập trung, thống nhất trên toàn quốc. Công tác điều tra chú trọng đánh giá, kiểm kê tài nguyên nước, xác định danh mục hồ, ao, đầm, phá không được san lấp, xác định dòng chảy tối thiểu trên sông, suối, phân vùng chức năng nguồn nước…
Luật quy định 10 hành vi bị nghiêm cấm, trong đó có hai hành vi mới gồm lấn, lấp sông, suối, kênh, mương, rạch nhưng không có biện pháp khắc phục, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác và làm sai lệch thông tin, dữ liệu về tài nguyên nước. Điều hòa, phân phối tài nguyên nước bao gồm xây dựng kịch bản nguồn nước, kế hoạch và phương án điều hòa, phân phối; chuyển nước lưu vực sông; thực hiện quy trình vận hành liên hồ chứa và quy chế phối hợp vận hành, gắn với khai thác, sử dụng nước.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường công bố kịch bản nguồn nước trên các lưu vực sông thuộc danh mục lưu vực sông liên tỉnh phải lập quy hoạch. Trên cơ sở đó, UBND các tỉnh và các ngành khai thác nước lập kế hoạch khai thác, sử dụng tài nguyên nước…
Kịch bản nguồn nước: Cơ sở chủ động điều hành, phân phối nước
Phân tích vai trò của kịch bản nguồn nước, TS. Nguyễn Ngọc Hà, Phó Tổng Giám đốc Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia, cho rằng dự báo khí tượng thủy văn giúp xác định lượng mưa và diễn biến dòng chảy, trong khi kịch bản nguồn nước cung cấp thông tin trực tiếp hơn cho công tác điều hành: nguồn nước có đáp ứng đủ nhu cầu hay không, khu vực nào có nguy cơ thiếu nước và thời điểm thiếu hụt có thể xảy ra.
Theo TS. Nguyễn Ngọc Hà, Chương IV của Luật Tài nguyên nước năm 2023 thể hiện sự chuyển dịch trọng tâm từ khai thác, sử dụng đơn thuần sang điều hòa, phân phối nguồn nước giữa các ngành và địa phương. Việc xây dựng, công bố kịch bản nguồn nước được luật hóa, cùng với yêu cầu duy trì dòng chảy tối thiểu ở hạ du và phân định trách nhiệm của các bên khai thác, sử dụng nước.
Kịch bản nguồn nước được xây dựng theo ba trạng thái: bình thường, thiếu nước và thiếu nước nghiêm trọng. Mỗi trạng thái là căn cứ để các cơ quan, đơn vị xây dựng kế hoạch khai thác, sử dụng nước; điều chỉnh vận hành hồ chứa và công trình thủy lợi theo từng thời kỳ; chuẩn bị phương án ứng phó hạn hán, xâm nhập mặn; tăng cường kết nối giữa các lĩnh vực tài nguyên nước, thủy lợi và thủy điện.
Theo thông tin được chia sẻ tại hội thảo, phạm vi xây dựng kịch bản nguồn nước đã được mở rộng từ 8/16 lưu vực trong mùa cạn năm 2024–2025 lên 13/16 lưu vực trong giai đoạn 2026–2027. Đây là bước tiến trong việc cung cấp căn cứ điều hành nguồn nước trên các lưu vực sông lớn, quan trọng.
Luật Tài nguyên nước năm 2023 cũng gắn quy trình vận hành liên hồ chứa với kịch bản nguồn nước do Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường công bố. Cách tiếp cận này tạo cơ sở để xem xét đồng thời các yêu cầu phòng, chống lũ, tích trữ nước và cấp nước cho hạ du, qua đó nâng cao tính chủ động và hiệu quả trong vận hành hồ chứa.
Dẫn chứng từ thực tiễn vụ Đông Xuân năm 2026 tại khu vực Bắc Bộ, TS. Nguyễn Ngọc Hà cho biết việc điều hành theo kịch bản đã hỗ trợ xác định lượng nước xả phục vụ đổ ải ở mức 3,2–3,7 tỷ m³, đồng thời nhận diện sớm nguy cơ thiếu nước tại 8 tỉnh để các địa phương chủ động điều chỉnh diện tích, chuyển đổi mùa vụ và tích trữ nước. Theo ông, hiệu quả của kịch bản không chỉ nằm ở các dự báo, mà phải được thể hiện qua những quyết định cụ thể trong sản xuất và điều hành cấp nước.
Trước nguy cơ El Niño trong giai đoạn 2026–2027, kịch bản nguồn nước được xác định là công cụ quan trọng để kiểm nghiệm năng lực phối hợp, điều hành theo Luật Tài nguyên nước. Các địa phương cần chủ động đối chiếu kịch bản của lưu vực với kế hoạch cấp nước, lịch mùa vụ và nhu cầu sử dụng thực tế; kịp thời điều chỉnh phương án khi diễn biến nguồn nước khác với dự báo.
Ứng dụng công nghệ, hoàn thiện dữ liệu phục vụ điều hòa, phân phối nước
Tại tọa đàm “Một nguồn nước - nhiều nhu cầu: Điều hòa và phân phối thế nào cho hiệu quả”, ThS. Nguyễn Thị Phương Hoa, Trưởng phòng Lưu vực sông Nam Trung Bộ, Cục Quản lý tài nguyên nước cho biết, tác động của El Niño đang đặt ra thách thức lớn đối với công tác điều hòa, phân phối nước. Trong các tháng 6–8/2026, dòng chảy trên phần lớn sông, suối thuộc 12 lưu vực sông lớn thấp hơn trung bình nhiều năm từ 11–75%. Sang tháng 9, dù một số lưu vực xuất hiện mưa lũ, dòng chảy nhìn chung vẫn thiếu hụt.
Theo bà Nguyễn Thị Phương Hoa, việc điều hòa, phân phối tài nguyên nước cần căn cứ vào quy hoạch tài nguyên nước, kịch bản nguồn nước, hiện trạng và nhu cầu khai thác, hạn ngạch khai thác, cũng như kết quả hạch toán tài nguyên nước nếu có. Để các căn cứ này phát huy hiệu quả trong điều hành thực tế, cần xây dựng cơ sở dữ liệu đầy đủ và hệ thống công cụ hỗ trợ ra quyết định.
Giải pháp được đề xuất là tích hợp dữ liệu với mô hình toán, phần mềm tính toán, hệ thống giám sát và quan trắc các công trình khai thác, sử dụng nước trên nền tảng số. Khi dữ liệu được cập nhật thường xuyên, liên tục, cơ quan quản lý có thể theo dõi diễn biến nguồn nước, hỗ trợ điều chỉnh chế độ vận hành hồ chứa và từng bước hướng tới điều hòa, phân phối nước sát với nhu cầu thực tế.
Tuy nhiên, hạ tầng và dữ liệu hiện nay chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu. Vì vậy, quá trình hoàn thiện cần được thực hiện theo lộ trình, có sự phối hợp giữa các bộ, ngành, địa phương và chủ công trình trong cung cấp, cập nhật, tích hợp thông tin và tổ chức thực hiện.
Cùng quan điểm về vai trò của dữ liệu, PGS.TS. Nguyễn Mai Đăng nhấn mạnh sự cần thiết của cơ chế trao đổi thông tin hai chiều giữa đơn vị cung cấp nước và các đối tượng sử dụng nước trên toàn lưu vực. Việc thông tin sớm trước mùa vụ hoặc chu kỳ sản xuất sẽ giúp các đơn vị chủ động xây dựng phương án thích ứng; lịch cấp nước có thể được tổ chức theo các chu kỳ định kỳ, phù hợp với điều kiện vận hành và nhu cầu thực tế.
PGS.TS. Nguyễn Mai Đăng cho rằng cần ưu tiên chuẩn hóa chất lượng dữ liệu và mạng lưới quan trắc. Các trạm đo tự động chỉ phát huy hiệu quả khi được kiểm định, hiệu chỉnh thường xuyên, bảo đảm độ tin cậy của dữ liệu đầu vào. Bên cạnh đó, cần xây dựng nền tảng dữ liệu tập trung, thống nhất và dùng chung, tạo điều kiện để cơ quan dự báo, chủ hồ chứa ở thượng lưu và các đối tượng sử dụng nước ở hạ du cùng tiếp cận thông tin, nâng cao tính minh bạch trong điều hành.
Về nhân lực, ông cũng lưu ý việc thu hút và giữ chân cán bộ chuyên môn trong lĩnh vực tài nguyên nước còn gặp khó khăn do chế độ tiền lương và chính sách đãi ngộ. Do đó, cần có giải pháp phù hợp để nâng cao sức hấp dẫn của ngành, phát triển đội ngũ có đủ năng lực đáp ứng yêu cầu quản trị nguồn nước hiện đại.
Đối với phương án điều hòa, phân phối, ThS. Nguyễn Thị Phương Hoa cho biết khi nguồn nước ở trạng thái bình thường, các tổ chức khai thác theo giấy phép đã được cấp. Khi xuất hiện thiếu nước hoặc thiếu nước nghiêm trọng, lượng nước khai thác cần được điều chỉnh theo phương án điều hòa, phân phối và thứ tự ưu tiên sử dụng. Mức cắt giảm cụ thể phải căn cứ vào tình hình thực tế, kịch bản nguồn nước và phương án được cơ quan có thẩm quyền quyết định.
Kịch bản cũng cần được cập nhật trong suốt mùa cạn, đặc biệt tại những khu vực có thời gian mùa cạn kéo dài. Cơ quan quản lý cần theo dõi diễn biến dòng chảy, hồ chứa và thông tin dự báo khí tượng thủy văn để điều chỉnh kịp thời; trên cơ sở đó, địa phương và chủ công trình cập nhật kế hoạch khai thác, sử dụng nước phù hợp.
Từ các ý kiến tại hội thảo có thể thấy, bảo đảm an ninh nguồn nước không chỉ phụ thuộc vào khả năng xây dựng công trình mới hay lượng nước tự nhiên, mà còn đòi hỏi năng lực dự báo, điều hòa, phân phối và sử dụng hiệu quả nguồn nước hiện có. Kịch bản nguồn nước, hệ thống dữ liệu dùng chung, công nghệ giám sát và cơ chế phối hợp giữa các bên cần được triển khai đồng bộ để hỗ trợ quá trình ra quyết định.
Cùng với hoàn thiện công cụ kỹ thuật, việc nâng cao nhận thức và trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân khai thác, sử dụng nước có ý nghĩa quan trọng. Cơ quan quản lý, địa phương, chủ công trình và người sử dụng nước cần tăng cường chia sẻ thông tin, chủ động điều chỉnh kế hoạch khi nguồn nước biến động, đồng thời ưu tiên nước cho sinh hoạt, các nhu cầu thiết yếu và yêu cầu duy trì dòng chảy môi trường.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm gia tăng tính bất định của nguồn nước, đưa Luật Tài nguyên nước vào cuộc sống cần được thực hiện bằng những hành động cụ thể, từ hoàn thiện dữ liệu, nâng cao chất lượng dự báo đến đổi mới phương thức vận hành và thúc đẩy sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả. Chủ động nguồn nước hôm nay chính là nền tảng quan trọng để bảo đảm an ninh nguồn nước quốc gia, bảo vệ môi trường và tạo dư địa cho phát triển kinh tế - xã hội bền vững trong tương lai.
DWRM