Chủ động ứng phó nguy cơ thiếu hụt nguồn nước trên lưu vực sông Đồng Nai do ảnh hưởng của El Niño

Ngày 2/10, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp ký Văn bản số 11331/BNNMT-TNN gửi UBND Thành phố Hồ Chí Minh, Thành phố Đồng Nai và các tỉnh Lâm Đồng, Tây Ninh, Khánh Hòa, đề nghị chủ động triển khai các giải pháp ứng phó nguy cơ thiếu hụt nguồn nước phục vụ sinh hoạt và phát triển kinh tế - xã hội năm 2027 do ảnh hưởng của El Niño trên lưu vực sông Đồng Nai.

 

Văn bản nhằm cụ thể hóa chỉ đạo của Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng tại Văn bản số 9694/VPCP-NN ngày 24/9/2026, trên cơ sở báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường về nguy cơ thiếu hụt nguồn nước và các giải pháp ứng phó. Theo đó, các địa phương cần khẩn trương rà soát, điều chỉnh kế hoạch vận hành hồ chứa, chủ động tích trữ nước ngay trong mùa mưa năm 2026, đồng thời xây dựng phương án bảo đảm cấp nước an toàn trong mùa cạn năm 2027.

Nguy cơ thiếu nước vẫn hiện hữu dù nhiều hồ đã tích được lượng nước lớn

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong tháng 9/2026, một số khu vực trên lưu vực sông Đồng Nai đã xuất hiện mưa lũ. Nhiều hồ thủy điện lớn như Đồng Nai 2, Đắk R’Tih, Hàm Thuận, Trị An và Thác Mơ đã tích được lượng nước tương đương 83-97% dung tích thiết kế. Đối với các hồ thủy lợi có dung tích từ 3 triệu m³ trở lên, có 48/71 hồ đã tích được trên 70% dung tích thiết kế.

Tuy nhiên, lượng nước tích trữ tại các hồ chưa phản ánh đầy đủ nguy cơ thiếu hụt nguồn nước trong những tháng tiếp theo. Diễn biến dòng chảy trên hầu hết các sông, suối thuộc lưu vực trong giai đoạn từ tháng 7 đến tháng 9/2026 vẫn thấp hơn trung bình nhiều năm từ 8,4-50%. Dự báo mùa mưa có khả năng kết thúc sớm, lượng mưa và phạm vi mưa giảm từ cuối tháng 10/2026, kéo theo dòng chảy có xu hướng thấp hơn trung bình nhiều năm khoảng 15-30%.

Những diễn biến này cho thấy nguồn nước trên lưu vực có khả năng suy giảm nhanh từ nay đến cuối mùa lũ, làm gia tăng nguy cơ thiếu nước trong mùa cạn năm 2027. Vì vậy, việc chủ động tích trữ, điều hòa và sử dụng nước tiết kiệm cần được triển khai sớm, thay vì chờ đến khi tình trạng thiếu nước xảy ra mới tổ chức ứng phó.

Lưu vực sông Đồng Nai là một trong những lưu vực có nhu cầu sử dụng nước lớn, với tổng lượng nước sử dụng khoảng 11,4 tỷ m³/năm, chiếm khoảng 22% tổng lượng nước trên lưu vực. Đây cũng là khu vực có hiệu quả sử dụng nước cao, đạt khoảng 8,19 USD GDP/m³, với cơ cấu nhu cầu đa dạng, trong đó nước phục vụ sinh hoạt, công nghiệp và dịch vụ chiếm khoảng 52%, thuộc nhóm cao nhất cả nước.

Áp lực khai thác, sử dụng nước lớn khiến lưu vực có mức độ căng thẳng nguồn nước cao, đặc biệt trong mùa cạn. Nguy cơ thiếu hụt không chỉ ảnh hưởng đến sinh hoạt của người dân mà còn tác động trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ, phát điện và các hoạt động kinh tế - xã hội thiết yếu. Do đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề nghị các địa phương phối hợp triển khai đồng bộ các giải pháp, bảo đảm hài hòa giữa nhu cầu sử dụng nước và khả năng đáp ứng của nguồn nước.

Chủ động tích nước, điều hành linh hoạt các hồ chứa

Một trong những nhiệm vụ trọng tâm là yêu cầu các địa phương chỉ đạo đơn vị quản lý, vận hành hồ chứa theo dõi chặt chẽ diễn biến mưa, dòng chảy đến hồ và các bản tin dự báo khí tượng thủy văn, từ đó xây dựng kế hoạch vận hành phù hợp. Việc điều tiết cần bảo đảm an toàn công trình, giảm lũ cho hạ du, đồng thời tận dụng hợp lý lượng nước đến để tích trữ, đáp ứng nhu cầu sử dụng trong mùa cạn.

Đối với các hồ chứa lớn có vai trò quan trọng trong cấp nước hạ du, cần ưu tiên duy trì dung tích phục vụ sinh hoạt và các hoạt động sản xuất thiết yếu, có giá trị kinh tế cao. Các hồ được lưu ý gồm Trị An, Dầu Tiếng, Thác Mơ, Hàm Thuận, Đồng Nai 3, Đơn Dương, Đại Ninh, Sông Ray, Đá Đen và Cầu Mới tuyến VI. Đối với hồ chứa đa mục tiêu, kế hoạch vận hành phải tính toán đầy đủ nhu cầu các ngành, trong đó ưu tiên bảo đảm nguồn nước sinh hoạt và các nhu cầu thiết yếu trong suốt mùa cạn.

Cùng với đó, cần rà soát, điều chỉnh kế hoạch khai thác, sử dụng nước ở các khu vực hạ du để phù hợp với chế độ vận hành của từng hồ và từng cụm hồ. Tại hạ lưu sông Bé, việc sử dụng nước và chuyển nước về hồ Dầu Tiếng qua hồ Phước Hòa cần được cân đối với hoạt động của các hồ Thác Mơ, Cần Đơn và Srok Phu Miêng. Khu vực Cát Tiên - Tà Lài cần rà soát nhu cầu nước sinh hoạt, sản xuất nông nghiệp và nhu cầu bổ sung nước về hồ Trị An, bảo đảm phù hợp với chế độ vận hành của các hồ Đắk R’Tih, Đồng Nai 2, Đồng Nai 3 và Đồng Nai 5.

Đối với hệ thống thủy lợi Tà Pao và các trạm bơm tưới ở hạ lưu, kế hoạch khai thác nước cần được điều chỉnh theo nhu cầu thực tế, phù hợp với chế độ vận hành của cụm hồ Hàm Thuận - Đa Mi. Tại khu vực hạ lưu sông Cái - Phan Rang và sông Lũy, các địa phương cần phối hợp với đơn vị quản lý hồ Đơn Dương, Đại Ninh xây dựng kế hoạch điều tiết, cân đối nhu cầu giữa khu vực nhận chuyển nước và khu vực hạ du, nâng cao hiệu quả khai thác, sử dụng nguồn nước.

Đối với hồ Thác Mơ và hồ Trị An, cần xây dựng phương án vận hành linh hoạt theo từng giai đoạn, vừa đáp ứng yêu cầu an ninh năng lượng, an toàn hệ thống điện, vừa ưu tiên tích nước phục vụ sinh hoạt và sản xuất ở hạ lưu sông Sài Gòn, sông Đồng Nai. Chế độ phát điện cần được rà soát để phù hợp với yêu cầu kiểm soát xâm nhập mặn, bảo đảm nguồn nước ổn định cho các nhà máy nước quan trọng tại Thành phố Hồ Chí Minh và Thành phố Đồng Nai. Riêng hồ Trị An cần duy trì mực nước phù hợp, bảo đảm chất lượng nguồn nước phục vụ Nhà máy nước Gia Tân.

Đối với các hồ thủy lợi, các địa phương cần điều chỉnh chế độ cấp nước theo nhu cầu thực tế ngay trong mùa mưa năm 2026, nâng cao hiệu quả tích trữ và hạn chế lãng phí. Những hồ có nhiệm vụ cấp nước sinh hoạt như Đan Kia, Đá Đen, Đá Bàng, Suối Môn, Lồ Ồ, Xuyên Mộc, Suối Giàu, Cầu Mới và Núi Le cần được rà soát khả năng tích trữ, dành dung tích phù hợp để bảo đảm cấp nước trong mùa cạn năm 2027.

Đối với các hồ thủy lợi kết hợp phát điện hoặc phục vụ nhiều mục đích như Sông Ray, Phước Hòa và Dầu Tiếng, cần kiểm soát chặt chẽ lượng nước xả qua nhà máy thủy điện, bảo đảm phù hợp với nhu cầu tưới thực tế ở hạ du, tránh sử dụng lãng phí nguồn nước. Các công trình chưa khai thác hết khả năng tích trữ cũng cần được rà soát, điều chỉnh nhiệm vụ và quy trình vận hành phù hợp.

Đặc biệt, hồ Sông Ray được xác định có vai trò quan trọng đối với an ninh cấp nước sinh hoạt và các hoạt động sản xuất thiết yếu ở khu vực phía đông Thành phố Hồ Chí Minh. Các đơn vị liên quan cần đánh giá khả năng tích nước đến cuối mùa lũ, xác định mực nước tối thiểu cần duy trì theo từng thời kỳ, nhất là giai đoạn từ nay đến cuối năm 2026. Đồng thời, cần điều chỉnh kế hoạch chuyển nước từ hồ Sông Ray đến các hồ Đá Đen, Đá Bàng, Xuyên Mộc, Suối Giàu và khu vực hạ lưu sông Ray theo nhu cầu thực tế, bảo đảm an toàn công trình và cấp nước trong mùa cạn.

Để tăng hiệu quả điều tiết lũ và cấp nước, Thành phố Hồ Chí Minh cần rà soát, bảo đảm hành lang thoát lũ sông Ray và sông Sài Gòn; tỉnh Lâm Đồng thực hiện các biện pháp bảo đảm hành lang thoát lũ sông Đa Nhim và khu vực thượng lưu sông Đồng Nai.

Tăng cường giám sát, ứng dụng công nghệ và sử dụng nước tiết kiệm

Bộ Nông nghiệp và Môi trường yêu cầu các địa phương rà soát nhu cầu tưới của hệ thống kênh thủy lợi, đặc biệt là các kênh nhánh thuộc hệ thống Dầu Tiếng và Phước Hòa. Việc điều tiết nước vào các kênh Đông, Tây, Đức Hòa và Tân Hưng cần được phối hợp chặt chẽ với đơn vị quản lý hồ Dầu Tiếng, căn cứ nhu cầu sử dụng thực tế và diễn biến thời tiết. Mục tiêu là vừa bảo đảm sản xuất, vừa tăng khả năng dự trữ nước phục vụ sinh hoạt trong thời kỳ nắng nóng, xâm nhập mặn.

Các đơn vị quản lý hồ thủy lợi cần tăng cường lắp đặt thiết bị quan trắc, giám sát khí tượng thủy văn và hoạt động khai thác, sử dụng nước; chủ động dự báo, cảnh báo dòng chảy đến hồ để phục vụ điều hành. Việc ứng dụng công nghệ số trong quản lý, vận hành hệ thống thủy lợi thông minh cần được đẩy nhanh, đáp ứng nhu cầu nước thực tế, nâng cao hiệu quả sử dụng và hạn chế xả thừa. Mô hình quản lý hệ thống thủy lợi Kênh Đông - Củ Chi của Công ty TNHH MTV Quản lý khai thác Dịch vụ thủy lợi Thành phố Hồ Chí Minh được nêu là một kinh nghiệm cần phát huy.

Bên cạnh đó, các công trình khai thác, sử dụng nước ở hạ du cần rà soát, điều chỉnh chế độ khai thác phù hợp với phương án vận hành hồ chứa thượng lưu. Giải pháp này đặc biệt cần thiết tại khu vực hạ lưu các hồ Đơn Dương, Đại Ninh, Đồng Nai 5, Hàm Thuận, Srok Phu Miêng, Dầu Tiếng, Trị An, Sông Ray và Sông Quao, nơi nhu cầu sử dụng nước chịu ảnh hưởng trực tiếp từ hoạt động điều tiết hồ.

Trên cơ sở đánh giá nguồn nước, khả năng tích trữ và điều tiết của hệ thống thủy lợi, các địa phương cần chuẩn bị phương án chuyển đổi cơ cấu cây trồng, điều chỉnh lịch thời vụ hoặc cắt giảm diện tích canh tác tại những khu vực có nguy cơ hạn hán, thiếu nước. Ưu tiên rà soát các vùng nằm ngoài phạm vi cấp nước của hồ chứa thủy lợi, thủy điện và những khu vực tưới được dự báo không bảo đảm nguồn nước.

Công tác bảo vệ chất lượng nguồn nước cũng cần được tăng cường. Các địa phương phải kiểm soát chặt chẽ nguồn thải từ hoạt động công nghiệp, nông nghiệp và sinh hoạt vào hạ lưu sông Sài Gòn, sông Đồng Nai, các hồ chứa và hệ thống kênh thủy lợi phục vụ cấp nước. Trọng điểm là khu vực lấy nước của Trạm bơm Hòa Phú - Nhà máy nước Tân Hiệp trên sông Sài Gòn và các nhà máy nước Thủ Đức, BOO Thủ Đức, Tân Hiệp, Nhơn Trạch, Thiện Tân, Bình An trên sông Đồng Nai.

Đối với hồ Sông Ray, do khoảng 70% diện tích lưu vực hồ thuộc địa bàn Thành phố Đồng Nai, Thành phố Hồ Chí Minh cần phối hợp với Thành phố Đồng Nai xây dựng và triển khai các giải pháp quản lý, bảo vệ nguồn sinh thủy, hành lang bảo vệ nguồn nước, kiểm soát nguồn thải, chia sẻ thông tin và phối hợp ứng phó khi xảy ra sự cố ô nhiễm.

Bảo đảm cấp nước sinh hoạt, chủ động xây dựng kịch bản ứng phó

Để bảo đảm an ninh nguồn nước sinh hoạt, các địa phương cần rà soát, cập nhật và triển khai phương án cấp nước an toàn theo từng kịch bản nguồn nước, đặc biệt đối với các công trình khai thác trực tiếp từ sông không có hồ điều tiết hoặc phụ thuộc vào chế độ vận hành hồ chứa thượng lưu. Đồng thời, cần đẩy mạnh kết nối hạ tầng cấp nước, giảm thất thoát nước sạch và chuẩn bị phương án tích trữ, cấp nước dự phòng cho các đô thị lớn, nhất là Thành phố Hồ Chí Minh và Thành phố Đồng Nai.

Các nhà máy nước khai thác nguồn nước ở hạ lưu sông Sài Gòn, sông Đồng Nai cần phối hợp với đơn vị quản lý hồ Dầu Tiếng, Trị An để xây dựng kế hoạch điều tiết, hỗ trợ kiểm soát xâm nhập mặn tại khu vực lấy nước. Sở Nông nghiệp và Môi trường các địa phương cần lập danh sách các hồ thủy lợi, thủy điện có khả năng bổ sung nước sinh hoạt, đồng thời rà soát các giếng khoan điều tra, đánh giá tài nguyên nước đã được bàn giao, các giếng khai thác dự phòng của đơn vị cấp nước và khu công nghiệp để sẵn sàng huy động khi cần thiết.

Trong tình huống thiếu nước nghiêm trọng, có thể tổ chức khai thác nước mặt và nước dưới đất kết hợp hoặc luân phiên, đánh giá khả năng tăng công suất các công trình cấp nước tập trung để bổ sung nguồn cho khu vực bị thiếu hụt. Việc huy động nguồn nước phải ưu tiên nhu cầu sinh hoạt và các cây trồng có giá trị cao; đồng thời bảo đảm nguồn điện ổn định cho hoạt động sản xuất nước sạch, nhất là trong thời kỳ nắng nóng cao điểm.

Cùng với các giải pháp về nguồn cung, Bộ đề nghị triển khai sớm các biện pháp quản lý nhu cầu và tiết kiệm nước. Các ngành, đơn vị sử dụng nước lớn cần rà soát định mức, kế hoạch sử dụng; đẩy mạnh tưới tiết kiệm, tưới luân phiên, giảm thất thoát trên hệ thống kênh dẫn, tăng tuần hoàn và tái sử dụng nước trong công nghiệp, dịch vụ. Căn cứ dự báo nguồn nước, địa phương cần xác định trước các cấp độ tiết giảm và thứ tự ưu tiên phân bổ, không chờ đến khi xảy ra thiếu nước mới triển khai ứng phó.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng đề nghị các địa phương tiếp tục tuyên truyền, rà soát, đôn đốc tổ chức, cá nhân thực hiện kê khai, đăng ký và cấp phép khai thác tài nguyên nước theo quy định. Việc hoàn thiện thông tin về hiện trạng khai thác là cơ sở quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý, điều hòa và phân phối nguồn nước trên lưu vực.
Đồng thời, Sở Nông nghiệp và Môi trường cùng các cơ quan liên quan cần tăng cường phối hợp, cung cấp và chia sẻ dữ liệu tài nguyên nước với Cục Quản lý tài nguyên nước để khẩn trương xây dựng, công bố kịch bản nguồn nước lưu vực sông Đồng Nai; chuẩn bị phương án điều hòa, phân phối tài nguyên nước khi xảy ra hạn hán, thiếu nước.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề nghị UBND các địa phương khẩn trương rà soát, điều chỉnh và triển khai các giải pháp ngay trong mùa mưa năm 2026, nhằm nâng cao khả năng tích trữ nước của hồ chứa, giảm thiểu tác động của El Niño, bảo đảm nguồn nước cho sinh hoạt, sản xuất, phát triển kinh tế - xã hội và an ninh năng lượng trong năm 2027 và những năm tiếp theo.

DWRM