Chủ động ứng phó nguy cơ thiếu nước do El Niño trên lưu vực sông Đồng Nai

Chiều 25/9, tại Thành phố Hồ Chí Minh, Cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên nước Châu Trần Vĩnh chủ trì cuộc họp trao đổi về nguy cơ thiếu hụt nguồn nước phục vụ sinh hoạt, sản xuất do tác động của El Niño và các giải pháp ứng phó trên lưu vực sông Đồng Nai.

Tham dự cuộc họp có lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh, Sở Nông nghiệp và Môi trường Thành phố Đồng Nai; đại diện các đơn vị quản lý, vận hành công trình thủy lợi, thủy điện, cấp nước và các doanh nghiệp cấp nước trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai.

Phát biểu tại cuộc họp, Cục trưởng Châu Trần Vĩnh cho biết, theo nhận định của các cơ quan chuyên môn thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, El Niño đã hình thành và có khả năng đạt cường độ rất mạnh, tương đương hoặc hơn sự kiện El Niño năm 2015 - 2016, 2019-2020. Tại Việt Nam, nhiệt độ trung bình có xu hướng cao hơn bình thường, nắng nóng nhiều và gay gắt hơn năm 2025, trong khi lượng mưa thiếu hụt, đặc biệt từ cuối năm 2026 đến đầu năm 2027 ở Cao nguyên Trung Bộ, Duyên hải Nam Trung Bộ và Nam Bộ; mùa mưa có khả năng kết thúc sớm. Hạn hán, xâm nhập mặn và thiếu nước diện rộng có nguy cơ cao xảy ra trong mùa khô 2026-2027, nhất là tại Nam Trung Bộ, Cao nguyên Trung Bộ và Nam Bộ.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra là chuyển mạnh từ ứng phó bị động sang quản trị rủi ro chủ động, phòng ngừa từ sớm, từ xa, đặc biệt đối với nguồn nước phục vụ sinh hoạt và các nhu cầu thiết yếu.

Cuộc họp nhằm rà soát thực trạng nguồn nước, khả năng khai thác, tích trữ và điều tiết trên lưu vực sông Đồng Nai và vùng phụ cận; đồng thời trao đổi các giải pháp có thể triển khai ngay để chủ động ứng phó với nguy cơ thiếu nước trong mùa cạn năm 2027.

Nguy cơ thiếu hụt nguồn nước trong mùa khô 2026-2027

Theo báo cáo của Cục Quản lý tài nguyên nước, lưu vực sông Đồng Nai có tổng lượng nước trung bình nhiều năm khoảng 51,7 tỷ m³/năm, trong đó nước mặt khoảng 40 tỷ m³ và nước dưới đất khoảng 11,7 tỷ m³. Lưu vực có khoảng 499 hồ chứa, tổng dung tích khoảng 10,2 tỷ m³; tổng nhu cầu sử dụng nước của các ngành khoảng 11,4 tỷ m³/năm.

Diễn biến nguồn nước trong thời gian gần đây cho thấy tác động rõ nét của El Niño. Trong giai đoạn tháng 7-9/2026, dòng chảy đến hầu hết các hồ chứa lớn trên lưu vực thấp hơn trung bình nhiều năm từ 8,4-50%. Xu hướng này tương đồng với diễn biến nguồn nước trong các năm 2015 và 2019 - những năm chịu ảnh hưởng lớn của El Niño.

Dự báo đến tháng 2/2027, tổng lượng mưa trên lưu vực có thể thấp hơn trung bình nhiều năm khoảng 10-15%; tổng lượng dòng chảy đến các hồ trên lưu vực sông Sài Gòn - Đồng Nai có khả năng thấp hơn từ 15-30%.

Trong bối cảnh đó, nguy cơ ảnh hưởng đến cấp nước sinh hoạt cần được đặc biệt lưu ý. Khu vực Thành phố Hồ Chí Minh và Đồng Nai hiện có khoảng 60 nhà máy cấp nước đô thị với tổng công suất khoảng 4,35 triệu m³/ngày đêm, trong đó nguồn nước mặt chiếm khoảng 97,5%. Nguồn nước mặt phục vụ cấp nước sinh hoạt phụ thuộc lớn vào khả năng tích trữ, điều tiết của các hồ chứa thượng lưu, trong đó có Trị An, Dầu Tiếng, Sông Ray và Đá Đen.

Chủ động tích trữ, tiết kiệm nước từ sớm

Phát biểu chủ trì cuộc họp, Cục trưởng Châu Trần Vĩnh nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ ứng phó bị động sang quản trị rủi ro chủ động, phòng ngừa từ sớm, từ xa, đặc biệt đối với nguồn nước phục vụ sinh hoạt.

Tại cuộc họp, các đại biểu tập trung trao đổi về yêu cầu tiết kiệm và tích trữ nước ngay từ thời điểm hiện tại, thay vì chờ đến khi xuất hiện tình huống thiếu nước mới triển khai giải pháp. Trong đó, cần rà soát, điều chỉnh linh hoạt chế độ cấp, xả và khai thác nước theo nhu cầu thực tế; khi nhu cầu sản xuất nông nghiệp giảm do mưa, cần giảm cấp nước không cần thiết để tăng lượng nước tích trữ cho mùa cạn.

Đối với các hồ Trị An, Dầu Tiếng, Sông Ray và các hồ có vai trò quan trọng đối với cấp nước sinh hoạt, cần chủ động xây dựng phương án vận hành linh hoạt, dành dung tích dự phòng cho mùa khô, đồng thời bảo đảm yêu cầu phòng, chống lũ, an toàn hạ du và các mục tiêu sử dụng nước khác.

Đối với sản xuất nông nghiệp, cần tính toán nhu cầu sử dụng nước theo điều kiện thực tế, chủ động chuyển đổi cơ cấu cây trồng, mùa vụ và xem xét giảm diện tích sản xuất tại những khu vực có nguy cơ thiếu nước. Việc phân bổ, điều hòa nguồn nước cần tính đến khả năng giảm nhu cầu sử dụng nước, thay vì chỉ dựa trên nhu cầu trong điều kiện bình thường.

Một nội dung được các đại biểu trao đổi là yêu cầu tăng cường phối hợp vận hành hằng ngày giữa các đơn vị thủy lợi, thủy điện và cấp nước; đồng thời khai thác hiệu quả hệ thống tự động hóa, dữ liệu quan trắc và các công cụ hỗ trợ điều hành để sử dụng nguồn nước linh hoạt, tiết kiệm và hiệu quả hơn.

Đối với hồ Sông Ray, các đại biểu đề nghị nghiên cứu nguyên nhân khiến hồ trong nhiều năm ít đạt trạng thái tích đầy, phổ biến chỉ tích được từ 65-80% dung tích thiết kế, một số năm hạn hán như năm 2020 chỉ đạt 48%, năm 2019 đạt 62%...; đồng thời đánh giá các yếu tố liên quan đến yêu cầu xả nước, hành lang thoát lũ và điều kiện hạ du để xác định khả năng nâng cao hiệu quả tích nước phục vụ mùa cạn.

Về lâu dài, cần đánh giá tổng thể mức độ an toàn nguồn nước phục vụ sinh hoạt, sản xuất và các nhu cầu thiết yếu; xây dựng hệ thống hỗ trợ ra quyết định trong quản lý, vận hành hồ chứa; tăng cường quan trắc, dự báo dòng chảy về hồ, cập nhật nhu cầu sử dụng nước và nâng cao năng lực điều hành.

Các đơn vị quản lý, vận hành các nhà máy nước lớn cần xây dựng phương án cấp nước dự phòng, chủ động ứng phó với các tình huống thiếu nước, xâm nhập mặn, ô nhiễm nguồn nước; đồng thời tăng cường kiểm soát nguồn thải có nguy cơ ảnh hưởng đến chất lượng các nguồn nước phục vụ cấp nước sinh hoạt.
Đối với lưu vực hồ Sông Ray, cần tăng cường phối hợp với địa phương trong quản lý, bảo vệ nguồn sinh thủy, hành lang bảo vệ nguồn nước, kiểm soát nguồn thải và chia sẻ thông tin để chủ động ứng phó với các tình huống ô nhiễm, thiếu nước.

Kịch bản nguồn nước phải gắn với hành động cụ thể

Phát biểu kết luận cuộc họp, Cục trưởng Châu Trần Vĩnh ghi nhận các ý kiến trao đổi, đề xuất của các cơ quan, đơn vị; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục cung cấp thông tin, rà soát và đề xuất các giải pháp cụ thể để hoàn thiện kịch bản nguồn nước và phương án điều hòa, phân phối nguồn nước trên lưu vực sông Đồng Nai.

Cục trưởng Châu Trần Vĩnh nhấn mạnh, kịch bản nguồn nước chỉ phát huy hiệu quả khi gắn với các hành động cụ thể ngay từ hiện tại. Trong bối cảnh thời gian tích nước cho mùa cạn không còn nhiều, các đơn vị quản lý, vận hành cần khẩn trương rà soát khả năng giảm cấp nước, giảm khai thác hoặc điều chỉnh chế độ vận hành phù hợp với nhu cầu thực tế, ưu tiên lượng nước tiết kiệm được để tích trữ cho mùa cạn.

Trường hợp cần điều chỉnh chế độ vận hành khác với quy trình hiện hành, các đơn vị phải kịp thời báo cáo, tham mưu cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định theo đúng quy định.

Cục trưởng Châu Trần Vĩnh cũng đề nghị các đơn vị tập trung rà soát trước hết các hồ có vai trò quan trọng đối với bảo đảm nguồn nước, tiếp tục đánh giá khả năng tích trữ và điều tiết trên cơ sở số liệu vận hành thực tế. Đối với hệ thống hồ thủy lợi trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh và Đồng Nai, cần phát huy khả năng điều hành chủ động, bảo đảm hiệu quả cấp nước cho sinh hoạt và sản xuất.

“Mục tiêu của công tác điều hành nguồn nước không phải tối đa hóa lượng nước khai thác, mà là nâng cao khả năng bảo đảm an ninh, an toàn nguồn nước, nhất là nguồn nước phục vụ sinh hoạt và các nhu cầu thiết yếu” - Cục trưởng Châu Trần Vĩnh nhấn mạnh.

 

Trước đó, trong hai ngày 24-25/9, Cục Quản lý tài nguyên nước đã tổ chức khảo sát thực tế tại một số công trình, đơn vị quản lý, khai thác, sử dụng nước trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh nhằm cập nhật hiện trạng nguồn nước, những khó khăn, vướng mắc trong khai thác, sử dụng nước và các vấn đề liên quan đến hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn.

Qua khảo sát cho thấy mức độ hiện đại hóa và tự động hóa trong quản lý, vận hành giữa các hệ thống còn khác nhau. Một số đơn vị đã có khả năng điều hành, kiểm soát cấp nước tương đối hiện đại, trong khi một số nơi còn hạn chế về thiết bị và phương thức vận hành.

Trên cơ sở khảo sát, Cục trưởng Châu Trần Vĩnh đề nghị tăng cường phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị, đồng thời từng bước khai thác hiệu quả hệ thống tự động hóa, dữ liệu và các công cụ hỗ trợ điều hành, hướng tới vận hành nguồn nước linh hoạt, chủ động phòng ngừa và giảm thiểu nguy cơ thiếu hụt nguồn nước, bảo đảm an ninh, an toàn nguồn nước, trước hết là nguồn nước phục vụ sinh hoạt và các nhu cầu thiết yếu trong mùa khô 2026-2027.

DWRM