Dòng chảy trên nhiều sông, suối đang suy giảm, trong khi nguy cơ thiếu nước tại các hồ chứa có thể gia tăng vào cuối mùa lũ năm 2026. Nếu không chủ động tích nước và điều hòa nguồn nước từ sớm, Việt Nam có thể đối mặt với nguy cơ thiếu nước trên diện rộng trong mùa cạn năm 2027, ảnh hưởng đến sinh hoạt, sản xuất và phát điện. Phó Cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên nước Ngô Mạnh Hà đã có cuộc trao đổi với phóng viên báo chí về những giải pháp ứng phó.
Nguồn nước suy giảm, nguy cơ thiếu nước gia tăng
Phóng viên (PV): Thưa ông, những diễn biến nguồn nước thời gian qua cho thấy El Niño đang tác động như thế nào đến Việt Nam?
Phó Cục trưởng Ngô Mạnh Hà: Qua theo dõi diễn biến nguồn nước, có thể thấy tác động của El Niño đến Việt Nam đã bắt đầu thể hiện khá rõ từ giữa năm 2026. Từ tháng 5/2026, nguồn nước trên phần lớn sông, suối có xu thế thấp hơn trung bình nhiều năm (TBNN). Trong các tháng 6-8/2026, tình trạng suy giảm rõ hơn khi dòng chảy trên hầu hết các sông, suối thuộc 12 lưu vực sông lớn thấp hơn từ 10-75% so với TBNN; ngoại trừ lưu vực sông Hồng và dòng chính sông Mã có dòng chảy cao hơn.
Đây là diễn biến cần đặc biệt lưu ý, bởi xu thế thiếu hụt nguồn nước hiện nay có những nét tương đồng với các năm 2015 và 2019 - những năm chịu ảnh hưởng của El Niño và sau đó xảy ra các đợt hạn hán, thiếu nước trên diện rộng, tác động đáng kể đến sản xuất và đời sống người dân.
Theo nhận định về diễn biến khí tượng, thủy văn trong thời gian tới, lượng mưa có khả năng thiếu hụt và mùa mưa kết thúc sớm hơn. Điều này khiến nguồn nước những tháng cuối năm 2026 đứng trước hai kịch bản rủi ro.
Ở kịch bản rủi ro cao, lượng mưa có thể thiếu hụt phổ biến 10-20%, kéo theo dòng chảy trên các lưu vực sông giảm khoảng 10-20% so với TBNN. Khi đó, nhiều hồ chứa có nguy cơ không tích đủ nước phục vụ mùa cạn năm 2027; xâm nhập mặn có thể xuất hiện sớm hơn, lấn sâu hơn mức trung bình và gây ảnh hưởng cục bộ.
Ở kịch bản rủi ro rất cao, lượng mưa có thể thiếu hụt phổ biến 20-40%, dòng chảy trên các lưu vực sông giảm tương ứng 20-40%, nhiều lưu vực xuống mức thấp. Đa số hồ chứa thủy lợi, thủy điện có nguy cơ cao không tích đủ nước vào cuối mùa lũ, đặc biệt tại Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ. Xâm nhập mặn có thể xuất hiện sớm và lấn sâu, với mức độ tương đương các đợt El Niño mạnh trong giai đoạn 2015-2016 và 2019-2020.
“Kho dự trữ” cho mùa cạn 2027
PV: Theo ông, đâu là vấn đề cần đặc biệt quan tâm khi bước vào cuối năm 2026 và mùa cạn năm 2027?
Phó Cục trưởng Ngô Mạnh Hà: Điều đáng lo nhất là nguy cơ xảy ra đồng thời hai vấn đề: thiếu nước tích trữ trong các hồ chứa và thiếu dòng chảy trên sông, suối trong mùa cạn.
Đối với Việt Nam, đây là vấn đề rất quan trọng bởi nước mặt vẫn là nguồn cung cấp chủ yếu cho sinh hoạt, sản xuất và phát triển kinh tế - xã hội. Khoảng 96,5% tổng lượng nước khai thác trên phạm vi cả nước là từ nguồn nước mặt. Trong mùa cạn, khả năng đáp ứng nhu cầu sử dụng nước phụ thuộc rất lớn vào lượng nước được tích trữ và điều tiết từ các hồ chứa thủy lợi, thủy điện.
Có thể hình dung, nếu trong mùa lũ năm 2026 các hồ chứa không tích đủ nước thì chúng ta sẽ bước vào mùa cạn năm 2027 với “kho dự trữ” đã thiếu ngay từ đầu. Trong khi đó, mùa cạn kéo dài 7-9 tháng và dòng chảy cũng có nguy cơ suy giảm. Vì vậy, lượng nước tích trữ vào cuối mùa lũ có vai trò rất quan trọng đối với khả năng cấp nước cho hạ du trong các tháng tiếp theo.
Nguy cơ này đặc biệt đáng lưu ý tại các lưu vực sông miền Trung, Tây Nguyên và Nam Bộ, nơi dòng chảy đang có xu hướng suy giảm và mùa khô thường kéo dài.
Kinh nghiệm từ các năm 2015-2016 và 2019-2020 cho thấy tác động của El Niño đối với nguồn nước có thể rất nghiêm trọng. Thống kê đối với 43 hồ thủy điện lớn thuộc quy trình vận hành liên hồ chứa trên 11 lưu vực sông và 189 hồ thủy lợi lớn cho thấy 100% hồ thủy điện không tích đủ nước, tổng dung tích thiếu hụt khoảng 7,73-11 tỷ m³. Trong đó, 32/43 hồ, tương đương khoảng 74%, có mức thiếu hụt lớn, từ 15-80%; đặc biệt tại các hồ thuộc lưu vực sông Hồng - khu vực chiếm khoảng 46% công suất thủy điện toàn quốc.
Đối với hồ thủy lợi, khoảng 65% số hồ không tích đủ nước theo thiết kế; khoảng 40% số hồ có mức thiếu hụt từ 20-87%, tập trung chủ yếu tại Tây Nguyên và vùng ven biển Nam Trung Bộ.
Những số liệu này cho thấy, nếu nguồn nước trong các tháng còn lại của mùa lũ năm nay tiếp tục thấp, việc tích nước cho mùa cạn năm 2027 sẽ gặp nhiều khó khăn.
Đối với dòng chảy sông, suối, khi lượng mưa thiếu hụt và mùa mưa kết thúc sớm, dòng chảy trong mùa cạn cũng có xu hướng suy giảm. Theo số liệu thống kê từ các năm hạn điển hình 2015-2016 và 2019-2020, dòng chảy trong các tháng mùa cạn trên các sông, suối chính thuộc các lưu vực sông lớn có thể thiếu hụt 15-78% so với TBNN.
Trong đó, miền Trung, Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ có mức thiếu hụt cao, phổ biến trên 40%. Một số sông, suối thậm chí thiếu hụt trên 60%, như sông Kôn, sông Ba và khu vực thượng lưu sông Đồng Nai.
Nếu xu thế El Niño tiếp tục và không triển khai các giải pháp tích nước sớm, hợp lý ngay trong những tháng mùa lũ năm 2026, nguy cơ hạn hán, thiếu nước ảnh hưởng đến đời sống người dân và hoạt động sản xuất là hiện hữu.
Áp lực kép lên nguồn nước và năng lượng
PV: Những nguy cơ này có thể tác động như thế nào đến đời sống và phát triển kinh tế - xã hội?
Phó Cục trưởng Ngô Mạnh Hà: Trước hết là vấn đề nước sinh hoạt. Đây phải là ưu tiên cao nhất khi nguồn nước thiếu hụt. Tiếp đó là nước phục vụ nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ và các nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội khác.
Trong khi đó, hơn 90% lượng nước cấp cho sinh hoạt và các nhu cầu khác đến từ nguồn nước mặt, đặc biệt là các công trình khai thác từ sông, suối, kênh và hồ chứa nhỏ. Đây cũng là những nguồn có thể suy giảm nhanh khi xảy ra El Niño.
Một vấn đề cần đặc biệt quan tâm là mối quan hệ giữa an ninh nguồn nước và an ninh năng lượng. Thủy điện vừa cung cấp điện, vừa có vai trò điều tiết nguồn nước cho hạ du. Khi lượng nước về hồ suy giảm nhưng hệ thống điện vẫn phải huy động thủy điện vào những thời điểm cao điểm, áp lực đối với nguồn nước phục vụ hạ du sẽ gia tăng.
Theo đánh giá hiện nay, giai đoạn tháng 5-9/2027 có thể là thời kỳ nhạy cảm khi nhu cầu điện tăng cao trong mùa nắng nóng, trong khi khả năng chủ động của các nguồn điện có thể chịu nhiều sức ép. Nếu phải huy động cao công suất thủy điện trong bối cảnh các hồ chứa đã thiếu nước, nguy cơ thiếu điện và thiếu nước cho các nhu cầu khác ở hạ du cần được tính toán từ sớm.
Vấn đề này đặc biệt đáng lưu ý đối với nhu cầu nước sinh hoạt và sản xuất tại miền Trung, trong đó có kế hoạch sản xuất vụ Hè Thu.
Không chờ đến mùa khô mới chống hạn
PV: Vậy những giải pháp nào cần được triển khai ngay từ thời điểm này để giảm nguy cơ thiếu nước trong năm 2027?
Phó Cục trưởng Ngô Mạnh Hà: Điều quan trọng nhất là phải điều hòa, phân phối nguồn nước từ sớm, từ xa, không chờ đến khi bước vào cao điểm mùa khô mới ứng phó.
Ngay từ những tháng cuối năm 2026, đặc biệt từ tháng 9/2026, cần rà soát khả năng tích nước của các hồ chứa thủy lợi, thủy điện trên từng lưu vực; xây dựng phương án tích nước và điều tiết tiết kiệm cho mùa cạn năm 2027, trong đó ưu tiên cao nhất là nước sinh hoạt.
Đối với các hồ chứa, cần vận hành linh hoạt, vừa bảo đảm an toàn công trình và phòng, chống lũ cho hạ du, vừa tận dụng nguồn nước trong mùa lũ để tích trữ cho mùa cạn. Việc tích nước phải căn cứ vào diễn biến khí tượng, thủy văn và dự báo nguồn nước, tránh tích nước cứng nhắc nhưng cũng không bỏ lỡ thời điểm nguồn nước thuận lợi.
Đối với các hồ thuộc quy trình vận hành liên hồ chứa, cần tiếp tục nghiên cứu cơ chế vận hành linh hoạt trước nguy cơ hạn hán, thiếu nước và tác động của El Niño. Các địa phương cần có điều kiện chủ động hơn trong việc tích nước sớm theo diễn biến thực tế của từng lưu vực; đồng thời, khi xuất hiện dự báo mưa, lũ, phải sẵn sàng điều chỉnh mực nước hồ để bảo đảm an toàn hạ du.
Song song với tích nước, cần chuẩn bị phương án sử dụng nước trong mùa cạn theo thứ tự ưu tiên rõ ràng. Nước sinh hoạt phải được đặt lên hàng đầu. Những nhu cầu chưa cấp thiết, sử dụng nhiều nước nhưng giá trị kinh tế thấp cần được rà soát, điều chỉnh hoặc cắt giảm khi nguồn nước ở trạng thái thiếu hụt.
Đối với nông nghiệp, cần chủ động ngay từ khâu xây dựng kế hoạch sản xuất. Các địa phương, nhất là tại Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long, cần rà soát diện tích có nguy cơ thiếu nước để điều chỉnh cơ cấu cây trồng, mùa vụ, thậm chí giảm diện tích canh tác tại những khu vực không bảo đảm nguồn nước.
Điều chỉnh lịch thời vụ cũng rất quan trọng, nhất là tại Trung Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long, nhằm hạn chế sản xuất vào thời kỳ cao điểm hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn.
Một giải pháp khác là chủ động chuẩn bị nguồn nước dự phòng từ nước dưới đất. So với nước mặt, nước dưới đất ít chịu tác động trực tiếp của những biến động khí tượng, thủy văn trong ngắn hạn. Nếu được quản lý và khai thác hợp lý, đây có thể là nguồn bổ sung quan trọng khi nguồn nước mặt suy giảm.
Tại một số khu vực, cần rà soát các công trình khai thác nước dưới đất hiện có và các giếng khoan thuộc những dự án điều tra, tìm kiếm nguồn nước tại vùng khan hiếm nước để có thể sử dụng làm nguồn dự phòng khi xảy ra hạn hán, thiếu nước, nhất là tại Đồng bằng sông Cửu Long và Tây Nguyên. Tuy nhiên, việc khai thác phải được kiểm soát chặt chẽ, tránh gây suy giảm nguồn nước dưới đất về lâu dài.
Ứng phó với El Niño không thể là nhiệm vụ riêng của một bộ, ngành hay địa phương. Cần một phương án tổng thể với sự phối hợp giữa cơ quan quản lý tài nguyên nước, khí tượng thủy văn, nông nghiệp, xây dựng, công thương, chính quyền địa phương và các tổ chức, cá nhân khai thác, sử dụng nước.
Cơ quan quản lý cần liên tục cập nhật dự báo khí tượng, thủy văn; theo dõi diễn biến nguồn nước trên các sông, hồ chứa và nhu cầu khai thác, sử dụng nước của từng ngành để kịp thời điều chỉnh phương án điều hòa, phân phối nguồn nước.
Thông điệp quan trọng nhất lúc này là không được chờ đến mùa khô năm 2027 mới chống hạn. Chủ động tích nước, phân bổ nguồn nước hợp lý và chuẩn bị các phương án ứng phó ngay từ cuối mùa mưa năm 2026 sẽ góp phần giảm nguy cơ thiếu nước sinh hoạt, bảo đảm các nhu cầu sản xuất thiết yếu, hạn chế tác động đến an ninh lương thực và giảm áp lực đối với hệ thống năng lượng trong mùa cạn năm 2027.
Xin cảm ơn ông!
DWRM