Hoàn thiện cơ chế, thúc đẩy giải pháp tổng thể phục hồi nguồn nước: Từ đối thoại chính sách đến hành động thực tiễn

Ngày 24/4, tại Hà Nội, Cục Quản lý tài nguyên nước (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phối hợp với Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB), Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam cùng các cơ quan, tổ chức liên quan tổ chức Tọa đàm “Các giải pháp phục hồi nguồn nước”.

 

Sự kiện thu hút đông đảo đại biểu đến từ các bộ, ngành Trung ương, địa phương, viện nghiên cứu, trường đại học, hiệp hội chuyên ngành, doanh nghiệp và các tổ chức quốc tế.

Tọa đàm được đánh giá là diễn đàn quan trọng nhằm trao đổi chuyên sâu, tham vấn chính sách và đề xuất các giải pháp khoa học - thực tiễn để phục hồi các nguồn nước đang bị suy thoái, cạn kiệt và ô nhiễm tại Việt Nam.

Áp lực suy thoái nguồn nước ngày càng gia tăng

Phát biểu khai mạc, Phó Cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên nước Nguyễn Hồng Hiếu nhấn mạnh, tài nguyên nước là yếu tố thiết yếu bảo đảm sự sống, đóng vai trò nền tảng đối với phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

Tuy nhiên, trong những năm gần đây, dưới tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu, tình trạng khai thác, sử dụng nước gia tăng, cùng với áp lực từ quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa và phát triển kinh tế - xã hội, nhiều nguồn nước tại Việt Nam đang đứng trước nguy cơ suy thoái, cạn kiệt và ô nhiễm nghiêm trọng. Nhiều dòng sông, kênh, rạch đã và đang bị suy thoái nghiêm trọng, không ít các dòng sông đã biến thành “dòng sông chết”, ảnh hưởng trực tiếp đến cấp nước sinh hoạt, sản xuất, sức khỏe cộng đồng và hệ sinh thái.

Thực tiễn này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải triển khai các giải pháp phục hồi nguồn nước một cách tổng thể, đồng bộ và bền vững. Theo đó, Đảng và Chính phủ đã xác định là một trong những nhiệm vụ cấp thiết, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng nhằm bảo đảm an ninh nguồn nước, tạo động lực cho phát triển kinh tế - xã hội bền vững của đất nước.

Đáng chú ý, Luật Tài nguyên nước năm 2023 đã bổ sung nhiều quy định, chính sách quan trọng liên quan đến bảo vệ, phục hồi các nguồn nước bị suy thoái, cạn kiệt và ô nhiễm; đồng thời giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì xây dựng Đề án phục hồi các nguồn nước bị suy thoái, cạn kiệt, ô nhiễm trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt.

Phó Cục trưởng Nguyễn Hồng Hiếu cũng cho biết, thời gian qua, Cục Quản lý tài nguyên nước đã tích cực phối hợp với (ADB và các cơ quan nghiên cứu để xây dựng bộ tiêu chí đánh giá mức độ suy thoái, cạn kiệt và ô nhiễm nguồn nước; đồng thời phối hợp với Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam nghiên cứu, đề xuất các giải pháp phục hồi nguồn nước trên một số lưu vực sông trọng điểm như Bắc Hưng Hải, Nhuệ – Đáy và Ngũ Huyện Khê.

Những kết quả nghiên cứu bước đầu là cơ sở quan trọng để tiếp tục hoàn thiện các chính sách, giải pháp và xây dựng kế hoạch phục hồi nguồn nước trong thời gian tới. “Tuy nhiên, để bộ tiêu chí đánh giá thực sự phù hợp với điều kiện thực tiễn; để các giải pháp phục hồi nguồn nước có tính khả thi cao và có thể triển khai hiệu quả trong thực tế, việc tham vấn ý kiến từ các chuyên gia, nhà khoa học, các cơ quan quản lý và các bên liên quan là hết sức cần thiết. Đây cũng chính là mục tiêu trọng tâm của tọa đàm lần này” - Phó Cục trưởng Nguyễn Hồng Hiếu nhấn mạnh.

Nhận diện rõ nguyên nhân và hệ lụy

Trình bày tham luận tại tọa đàm, đại diện Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam cho biết, trong khoảng 20 năm qua, hiện tượng hạ thấp lòng dẫn trên các sông lớn như sông Hồng, sông Đà diễn ra mạnh mẽ, kéo theo sự suy giảm mực nước đáng kể. Điều này khiến nhiều nhánh sông phân lưu như Nhuệ, Đáy, Tích, Bắc Hưng Hải, Ngũ Huyện Khê bị tách rời khỏi nguồn nước chính, dẫn đến tình trạng thiếu nước nghiêm trọng.
Hệ quả là các công trình lấy nước tự chảy không còn hoạt động hiệu quả; nhiều hệ thống thủy lợi phải phụ thuộc vào bơm hoặc các đợt xả nước ngắn hạn từ hồ chứa thượng nguồn – giải pháp tốn kém và thiếu bền vững.

Đáng lo ngại, do thiếu dòng chảy thường xuyên, nhiều hệ thống sông nội địa đang bị ô nhiễm nặng nề bởi nước thải sinh hoạt, công nghiệp và làng nghề chưa qua xử lý. Tình trạng này không chỉ làm suy giảm chất lượng môi trường nước mà còn gia tăng rủi ro đối với sức khỏe cộng đồng và hệ sinh thái.

Đề xuất giải pháp tổng thể, đa mục tiêu

Từ thực tiễn trên, các chuyên gia đã đề xuất nhiều nhóm giải pháp phục hồi nguồn nước mang tính tổng thể, kết hợp giữa công trình và phi công trình.

Trước hết là nhóm giải pháp điều hòa, phân phối nguồn nước nhằm duy trì dòng chảy thường xuyên, liên tục trên các hệ thống sông. Đây được xem là yếu tố then chốt để cải thiện chất lượng nước và khôi phục chức năng sinh thái của dòng sông.

Bên cạnh đó, việc thu gom, xử lý triệt để các nguồn thải, đồng thời bổ sung nguồn nước sạch để tăng cường lưu thông cũng được nhấn mạnh. Các giải pháp này cần được triển khai đồng bộ nhằm giảm tải ô nhiễm và cải thiện chất lượng nước.

Một hướng đi quan trọng khác là đầu tư, nâng cấp hệ thống quan trắc tài nguyên nước theo hướng tự động, liên tục, kết nối với hệ thống cơ sở dữ liệu tài nguyên nước quốc gia, phục vụ công tác giám sát, cảnh báo sớm và hỗ trợ ra quyết định.

Ngoài ra, các chuyên gia cũng đề xuất tái cấu trúc không gian phát triển theo hướng tích hợp giữa quản lý nước với quy hoạch đô thị, tạo hành lang sinh thái, không gian xanh ven sông, góp phần nâng cao chất lượng sống và phát triển kinh tế.

Đáng chú ý, việc huy động nguồn lực xã hội, đặc biệt là khu vực tư nhân, được xem là giải pháp quan trọng nhằm giảm áp lực cho ngân sách nhà nước. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, đầu tư hạ tầng khung, trong khi khuyến khích doanh nghiệp tham gia đầu tư, vận hành các dự án liên quan đến nước.

Về giải pháp công trình, đại diện Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam đã đưa ra ba phương án chính, gồm: vận hành hồ chứa để duy trì mực nước; xây dựng đập ngầm dọc đáy sông để tăng mực nước trên sông; và xây dựng đập dâng điều tiết nước chủ động.

Trong đó, phương án vận hành hồ chứa hiện đang được áp dụng nhưng dần bộc lộ hạn chế do nhu cầu xả nước ngày càng lớn. Phương án đập ngầm có thể làm gia tăng mực nước nhưng tiềm ẩn rủi ro đối với giao thông thủy và ổn định lòng sông.

Phương án xây dựng đập dâng điều tiết được đánh giá có nhiều ưu điểm hơn khi cho phép chủ động điều tiết mực nước mùa kiệt, đồng thời vẫn bảo đảm thoát lũ trong mùa mưa.

Đồng hành quốc tế và định hướng đầu tư dài hạn

Phát biểu tại Tọa đàm, đại diện ADB đánh giá cao nỗ lực của Việt Nam trong việc triển khai Luật Tài nguyên nước năm 2023, đặc biệt là các quy định liên quan đến phục hồi nguồn nước. Việc xây dựng bộ tiêu chí đánh giá được xem là bước đi nền tảng, giúp xác định các nguồn nước cần ưu tiên phục hồi và định hướng đầu tư.

ADB cũng cho biết, trong giai đoạn đến năm 2030, tổ chức này cam kết dành khoảng 40 tỷ USD hỗ trợ chuyển đổi hệ thống lương thực, trong đó có các sáng kiến liên quan đến lưu vực sông bền vững và đầu tư vào vốn tự nhiên – những nội dung có mối liên hệ chặt chẽ với phục hồi tài nguyên nước.

Đồng thời, ADB sẵn sàng hỗ trợ Việt Nam đánh giá toàn diện an ninh nguồn nước theo các tiêu chí quốc tế, làm cơ sở cho hoạch định chính sách và thu hút nguồn lực đầu tư.

Tăng cường tiếp cận quản lý theo lưu vực sông

Một trong những điểm nhấn quan trọng được nhiều chuyên gia đề cập là cần chuyển đổi tư duy quản lý từ theo địa giới hành chính sang quản lý theo lưu vực sông. Đây là cách tiếp cận phù hợp với quy luật tự nhiên của dòng chảy, giúp nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng tài nguyên nước.

Cùng với đó, cần chuyển từ cách tiếp cận kiểm soát ô nhiễm sang đánh giá “sức khỏe” của hệ thống nước, từ đó có giải pháp xử lý tận gốc thay vì chỉ khắc phục hậu quả.

Phát biểu kết luận tọa đàm, GS.TS Trần Đình Hòa, Viện trưởng Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam nhấn mạnh, phục hồi nguồn nước là vấn đề lớn, có tác động sâu rộng đến phát triển kinh tế - xã hội và đời sống người dân.

Các ý kiến trao đổi tại tọa đàm đã cung cấp nhiều luận cứ khoa học và thực tiễn quan trọng, từ phương pháp luận xây dựng bộ tiêu chí đánh giá đến các giải pháp kỹ thuật, cơ chế chính sách và mô hình huy động nguồn lực.

Ban tổ chức cho biết sẽ tiếp thu đầy đủ các ý kiến để hoàn thiện báo cáo, làm cơ sở cho việc xây dựng và triển khai Đề án phục hồi nguồn nước trong thời gian tới.

DWRM