Bảo đảm an ninh nguồn nước – Trụ cột cho phát triển bền vững của Việt Nam

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp và nhu cầu sử dụng nước không ngừng gia tăng, tài nguyên nước đang trở thành một trong những thách thức lớn đối với phát triển bền vững. Nhân Ngày Nước Thế giới 2026, phóng viên đã có cuộc trao đổi với Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp về những vấn đề đặt ra và các giải pháp bảo đảm an ninh nguồn nước quốc gia.

Phóng viên: Thưa Thứ trưởng, trong bối cảnh hiện nay, tài nguyên nước của Việt Nam đang đối mặt với những thách thức lớn nào?

Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp:

Bảo đảm an ninh nguồn nước quốc gia là định hướng xuyên suốt trong quá trình xây dựng và triển khai Luật Tài nguyên nước năm 2023. Tuy nhiên, để thực hiện được mục tiêu này, chúng ta cần nhìn nhận một cách đầy đủ và thẳng thắn những thách thức đang đặt ra đối với tài nguyên nước ở Việt Nam.

Trước hết, cần khẳng định rằng Việt Nam là quốc gia có nguồn nước tương đối dồi dào, với tổng lượng nước khoảng gần 936 tỷ m³ mỗi năm. Tuy nhiên, vấn đề không nằm ở tổng lượng nước mà ở sự phân bố không đồng đều theo không gian và thời gian. Khoảng 75% lượng nước tập trung vào mùa mưa, trong khi mùa khô kéo dài lại thiếu nước nghiêm trọng. Về không gian, phần lớn nguồn nước tập trung tại lưu vực sông Cửu Long và sông Hồng – Thái Bình, trong khi nhiều khu vực khác lại thường xuyên khan hiếm nước.

Một đặc điểm đáng lưu ý là Việt Nam phụ thuộc rất lớn vào nguồn nước từ bên ngoài lãnh thổ, khi có tới 60–65% lượng nước mặt là từ các quốc gia thượng nguồn chảy vào. Điều này khiến an ninh nguồn nước của chúng ta chịu tác động mạnh từ các hoạt động khai thác, sử dụng nước ở ngoài lãnh thổ.

Bên cạnh đó, áp lực từ phát triển kinh tế – xã hội ngày càng gia tăng. Nhu cầu sử dụng nước trong khoảng 50 năm qua đã tăng gấp ba lần và dự báo tiếp tục tăng mạnh trong thời gian tới. Sự gia tăng này kéo theo nhiều hệ lụy như ô nhiễm nguồn nước, suy giảm chất lượng nước và xuất hiện các “dòng sông chết” tại một số khu vực.

Tình trạng ô nhiễm nguồn nước cũng đang trở thành vấn đề đáng lo ngại. Quá trình đô thị hóa, phát triển công nghiệp và nông nghiệp đã làm gia tăng lượng nước thải, trong khi việc xử lý chưa đáp ứng yêu cầu, gây áp lực lớn lên các hệ thống sông, suối và tầng chứa nước.

Ngoài ra, mâu thuẫn trong khai thác, sử dụng nước giữa các ngành, các vùng và giữa thượng lưu – hạ lưu ngày càng gia tăng. Hiệu quả sử dụng nước còn thấp, thất thoát và lãng phí vẫn phổ biến, đặc biệt trong nông nghiệp và đô thị.

Một thách thức lớn khác là biến đổi khí hậu, với các hiện tượng cực đoan như hạn hán, xâm nhập mặn, lũ lụt ngày càng gia tăng. Điều này không chỉ làm suy giảm nguồn nước mà còn tác động trực tiếp đến sinh kế và đời sống của người dân.

Có thể nói, mặc dù có tiềm năng về tài nguyên nước, nhưng Việt Nam đang đối mặt với bài toán lớn về quản trị, phân bổ và sử dụng hiệu quả nguồn nước, từ đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải bảo đảm an ninh nguồn nước một cách bền vững.

Phóng viên: Trước những thách thức đó, đâu là những giải pháp trọng tâm để bảo đảm an ninh nguồn nước trong thời gian tới, thưa Thứ trưởng?

Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp:

Để bảo đảm an ninh nguồn nước, cần triển khai đồng bộ nhiều nhóm giải pháp, từ hoàn thiện thể chế, đổi mới quản trị đến đầu tư hạ tầng và ứng dụng khoa học công nghệ.

Trước hết, về quản trị và dữ liệu, chúng tôi xác định phải đẩy mạnh chuyển đổi số trong lĩnh vực tài nguyên nước. Việc xây dựng hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu tài nguyên nước quốc gia và các công cụ hỗ trợ ra quyết định sẽ giúp nâng cao hiệu quả điều hòa, phân bổ nguồn nước trên các lưu vực sông.

Một nội dung rất quan trọng là xây dựng và công bố kịch bản nguồn nước hằng năm trên các lưu vực sông liên tỉnh. Đây sẽ là căn cứ để các bộ, ngành và địa phương chủ động xây dựng kế hoạch khai thác, sử dụng nước, ứng phó với hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn, trong đó ưu tiên cao nhất là bảo đảm nước sinh hoạt cho người dân.

Bên cạnh đó, cần tăng cường điều tra cơ bản, cập nhật dữ liệu tài nguyên nước, bởi trong bối cảnh biến đổi khí hậu, nhiều số liệu lịch sử đã không còn phù hợp. Việc có dữ liệu chính xác là nền tảng để dự báo, quy hoạch và ra quyết định hiệu quả.

Về hạ tầng và đầu tư, cần nâng cấp, hiện đại hóa hệ thống công trình thủy lợi, hồ chứa, hệ thống cấp nước, thoát nước và xử lý nước thải. Đồng thời, phát triển các công trình trữ nước, điều tiết nước liên vùng, liên lưu vực nhằm chủ động nguồn nước cho sản xuất và sinh hoạt.

Một định hướng quan trọng là coi nước là một ngành kinh tế, từ đó đổi mới cơ chế tài chính, xây dựng chính sách giá nước phù hợp, khuyến khích sử dụng tiết kiệm và thu hút đầu tư xã hội vào lĩnh vực này.

Về khoa học công nghệ, cần đẩy mạnh ứng dụng các công nghệ hiện đại như quan trắc tự động, mô hình số, trí tuệ nhân tạo trong quản lý tài nguyên nước, đồng thời nâng cao chất lượng nguồn nhân lực để đáp ứng yêu cầu quản trị hiện đại.

Song song với đó là tăng cường hợp tác quốc tế, đặc biệt trong quản lý các lưu vực sông xuyên biên giới, chia sẻ dữ liệu, công nghệ và kinh nghiệm.

Cuối cùng, không thể thiếu vai trò của truyền thông và nâng cao nhận thức cộng đồng. Sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả phải trở thành thói quen của mỗi người dân và doanh nghiệp.

Phóng viên: Thứ trưởng đánh giá như thế nào về vai trò của hợp tác quốc tế trong quản lý tài nguyên nước?

Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp:

Hợp tác quốc tế có vai trò đặc biệt quan trọng, nhất là trong bối cảnh Việt Nam có nhiều lưu vực sông xuyên biên giới.

Việt Nam đã tham gia nhiều cơ chế hợp tác quốc tế quan trọng như Công ước Liên Hợp Quốc 1997 về sử dụng các nguồn nước quốc tế, Hiệp định Mê Công 1995 và các diễn đàn hợp tác khu vực. Thông qua đó, chúng ta có thể chia sẻ thông tin, dữ liệu, kinh nghiệm và công nghệ trong quản lý tài nguyên nước.

Trong thời gian tới, Việt Nam sẽ tiếp tục thúc đẩy hợp tác theo hướng chủ động, thực chất và cùng có lợi, tập trung vào các lĩnh vực như chia sẻ dữ liệu, quản lý lưu vực sông, thích ứng với biến đổi khí hậu và bảo đảm an ninh nguồn nước.

Chúng tôi tin rằng, với tinh thần hợp tác và trách nhiệm, cộng đồng quốc tế sẽ cùng chung tay bảo vệ tài nguyên nước, không chỉ vì lợi ích của mỗi quốc gia mà còn vì sự phát triển bền vững của toàn cầu.

 

Phóng viên: Nhân Ngày Nước Thế giới 2026 với chủ đề “Nước và Bình đẳng giới”, Thứ trưởng có thông điệp gì muốn gửi tới cộng đồng?

Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp:

Chủ đề “Nước và Bình đẳng giới” năm nay mang một thông điệp rất nhân văn và sâu sắc. Nước không chỉ là tài nguyên thiết yếu cho sự sống mà còn là yếu tố quan trọng bảo đảm công bằng xã hội.

Trước hết, cần khẳng định rằng tiếp cận nước sạch là quyền cơ bản của con người. Bình đẳng trong tiếp cận nước chính là nền tảng để thu hẹp khoảng cách phát triển và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Trong nhiều trường hợp, đặc biệt tại các khu vực khó khăn, phụ nữ và trẻ em gái là những đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ tình trạng thiếu nước. Vì vậy, cần ưu tiên bảo đảm tiếp cận nước cho phụ nữ và trẻ em, đồng thời tăng cường tiếng nói và vai trò của phụ nữ trong quản trị tài nguyên nước.

Nhân dịp này, tôi muốn nhấn mạnh một thông điệp: “Nước là tài nguyên quý giá, hữu hạn và không thể thay thế; bảo vệ tài nguyên nước chính là bảo vệ tương lai phát triển bền vững của đất nước.”

Thế hệ trẻ có vai trò đặc biệt quan trọng trong hành trình này. Các bạn không chỉ là người thụ hưởng mà còn là người kiến tạo tương lai. Những hành động nhỏ như tiết kiệm nước, không xả thải ra môi trường, tham gia các hoạt động bảo vệ nguồn nước… đều có ý nghĩa rất lớn.

 

Xin trân trọng cảm ơn Thứ trưởng!

 

DWRM